Thành phố quá tải và giấc mơ sa mạc

Trong quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm, chúng ta hướng đến xây dựng một thành phố quy mô 20 triệu dân. Hiện trên thế giới có 9 đại đô thị ở quy mô này, trong đó Cairo vượt ngưỡng 20 triệu người từ 2016, giờ đang loay hoay với sự quá tải cực đoan và sức ép đầu tư khổng lồ về hạ tầng. Bằng việc phân tích thực trạng và những vấn đề đô thị của Cairo, ta sẽ hiểu hơn những nghịch lý phát triển trong quy hoạch ưu tiên cơ giới hóa, bối cảnh tái cấu trúc đô thị hóa sa mạc và số phận của những người yếu thế trong cuộc đại dịch chuyển này.

Khu ở mới liên tục được chèn sát vào cấu trúc vốn đã trật trội của Old Cairo, ảnh: BDD

Trong nỗ lực giải tỏa tắc nghẽn, Cairo đã chọn hướng đi ưu tiên tối đa cho hạ tầng giao thông cơ giới. Chính phủ đã xây dựng các cầu vượt và đường cao tốc xuyên tâm, đôi khi chạy sát ban công của các tòa nhà dân cư chỉ vài gang tay. Ví dụ con đường Ring Road – mạch máu chính của thành phố – đã được mở rộng lên đến 8 làn mỗi bên. Hàng loạt cầu vượt được xây dựng với tốc độ “thần tốc”, có những công trình hoàn thành chỉ trong vài tháng để xóa bỏ các nút giao tử thần.

Tuy nhiên, việc xây thêm đường không làm giảm tắc đường mà chỉ kích cầu lượng xe cá nhân, khiến tình trạng ô nhiễm tiếng ồn và khí thải tại Cairo trở nên tồi tệ nhất thế giới. Đây là ví dụ điển hình của nghịch lý Braess: thêm đường làm giao thông tệ hơn. Hà Nội cần rút kinh nghiệm ở điểm này, vì một khi đô thị được thiết kế cho ô tô, người đi bộ sẽ bị đẩy vào thể yếu. Các vỉa hè bị thu hẹp hoặc bị chiếm dụng, các điểm băng qua đường trở nên cực kỳ nguy hiểm. Sự đứt gãy về không gian đi bộ không chỉ gây mất an toàn mà còn phá hủy cấu trúc tương tác xã hội truyền thống, vốn thường diễn ra trên vỉa hè và các quảng trường.

Đô thị sa mạc

ông trường Monorail Cairo, nguồn: Chryso

Chính quyền Cairo đang tìm cách thay đổi bằng hai tuyến Monorail dài nhất thế giới, tổng cộng 96 km nối liền lõi đô thị với các thành phố vệ tinh. Mạng lưới này được gọi là “Suez trên cạn”, kết nối Biển Đỏ với Địa Trung Hải, biến vùng Đại Cairo thành một trạm trung chuyển khổng lồ. Bên cạnh đó, để giảm tải cho sự ngột ngạt ở nội đô cũ, chính phủ Ai Cập đã phóng tầm mắt ra vùng cát mênh mông, kiến tạo nên “giấc mơ sa mạc” thông qua việc xây dựng các thành phố vệ tinh và Thủ đô hành chính mới.

Vốn được lên ý tưởng từ thập niên 1970, “Giấc mơ sa mạc” không chỉ là hiện thực hoá một ý tưởng quy hoạch táo bạo, mà là một lựa chọn chính trị mang tính biểu tượng. Thủ đô mới cách Cairo cũ 45km về phía Đông, đó là một siêu dự án trị giá hàng chục tỷ đô la với tham vọng trở thành một thành phố thông minh, xanh và hiện đại bậc nhất, tách rời trung tâm quyền lực khỏi sự hỗn loạn của trung tâm cũ, tạo ra một hình ảnh quốc gia mới mẻ và thu hút đầu tư nước ngoài.

Những công trình kiến trúc đầu tiên của Thủ đô hành chính Cairo mới, nguồn: Xinhua

Tuy nhiên các đô thị sa mạc như “Thành phố 6 tháng 10” lại bị chỉ trích là tạo ra những “ốc đảo” biệt lập, nơi chỉ những người thuộc tầng lớp trung lưu và thượng lưu mới có khả năng tiếp cận, trong khi hạ tầng kết nối giao thông công cộng từ trung tâm đến các nơi này vẫn còn hạn chế. Sự trỗi dậy của Cairo mới mang theo xu hướng của các cộng đồng khép kín. Đây là những khu thượng lưu với tường cao hào sâu giữa sa mạc, bên trong là sân golf xanh mướt và trung tâm thương mại lộng lẫy. Tại đây, điều hòa nhiệt độ và xe hơi riêng là điều kiện bắt buộc để tồn tại.

“Sự mở rộng ra sa mạc của Cairo cho thấy tham vọng quy hoạch lớn, nhưng cũng phơi bày khoảng cách giữa tầm nhìn và thực thi.” Ruby Press

Cư dân ở đâu trong « giấc mơ sa mạc »?

Thành phố mới đã trở thành đích đến của một cuộc di cư nội địa khổng lồ tại miền Bắc Ai Cập. Nhưng cũng chính từ đây, một rạn nứt xã hội mới bắt đầu lộ rõ. Đằng sau những đại lộ thênh thang và những tòa tháp chọc trời giữa cát bỏng là những đứt gãy sâu sắc và sự bất bình đẳng không gian gay gắt. Trong khi một nhóm nhỏ hưởng thụ sự rộng rãi, thì đại đa số dân cư vẫn phải vật lộn trong các khu Ashwa’iyat – những khu nhà gạch đỏ “phi chính thức” xây dựng không phép trên đất nông nghiệp cũ. Ở đó, những con ngõ hẹp đến mức ánh nắng không bao giờ chạm tới tầng trệt, và xe cứu hỏa chỉ có thể đứng nhìn từ xa khi hỏa hoạn. Khoảng 65% dân số Cairo sống trong các khu phi chính thức này. Nhà xây dựng không phép nhưng có tổ chức, thường cao 10-15 tầng, và mới được kết nối điện nước bán chính thức sau 1992.

Những khu nhà gạch đỏ “phi chính thức” xây dựng tại Ashwa’iyat, , nguồn: Mimi Kirk

Sự thiếu hụt trầm trọng nhà ở xã hội đã đẩy người dân vào những hình thái cư trú cực đoan, điển hình là “Thành phố của người chết”, nơi hàng nghìn người sống cạnh các khu mộ cổ. Đó là một ví dụ của bất bình đẳng không gian, nơi hàng ngàn người dân nghèo phải chọn cách sống ngay trong nghĩa trang vì không thể chi trả tiền thuê nhà ở bất cứ đâu. Sự quá tải đã đẩy con người vào những không gian không dành cho sự sống.

Chính phủ Ai Cập đang quyết liệt xóa bỏ hình ảnh khu ổ chuột, giải tỏa chúng để nhường chỗ cho các tòa nhà hiện đại. Người dân nghèo được chuyển đến các khu tái định cư sạch sẽ hơn như Asmarat. Nhưng, cuộc sống tại nơi ở mới không phù hợp với những người vốn sống dựa vào kinh tế phi chính thức như nhặt rác, bán hàng rong. Họ bị mất kế sinh nhai vì khoảng cách địa lý quá xa nơi đang sinh sống. Những hóa đơn điện, nước và tiền thuê nhà hàng tháng trở thành gánh nặng mới cho những người vốn quen với việc “câu trộm” để sinh tồn. Quan trọng hơn, tinh thần cộng đồng của những con ngõ nhỏ đã bị thay thế bởi những khối chung cư cao tầng khô khan. Người già cảm thấy bị cô lập, và sợi dây liên kết xã hội bị chặt đứt. Sa mạc không có những chợ trời, những công việc không chính thức vốn là nguồn sống của họ. Chi phí đi lại đắt đỏ để vào trung tâm làm việc biến những căn nhà thành gánh nặng tài chính mới.

Bài học về đứt gãy đô thị

Dự án xây dựng thủ đô mới của Ai Cập, nguồn: Séverine Evanno

Việc hiện đại hóa là bước đi tất yếu, nhưng Cairo đang đứng trước một bài thử nghiệm khó khăn về mặt nhân văn. Sự bất bình đẳng tạo nên những đứt gãy sâu sắc trong đời sống đô thị. Một bên là thế giới của kính và thép lạnh lẽo giữa sa mạc; một bên là thế giới của gạch đỏ và bụi bặm trong lòng thung lũng sông Nile. Câu chuyện của Cairo để lại những bài học đắt giá cho các siêu đô thị đang phát triển, trong đó có Hà Nội.

Bài học đầu tiên là phát triển đô thị mới phải đi đôi với công bằng xã hội. Nếu các thành phố vệ tinh chỉ dành cho người giàu, chúng sẽ làm trầm trọng thêm sự phân hóa. Một đô thị bền vững phải là một thực thể đa tầng, nơi người nghèo cũng tìm thấy cơ hội sinh kế và không gian sống nhân văn. Thay vì chỉ dồn lực cho “giấc mơ hào nhoáng”, cần có những khoản đầu tư tương xứng để cải tạo hạ tầng tại lõi đô thị lịch sử. Việc nâng cấp các khu dân cư hiện hữu không chỉ hiệu quả về chi phí mà còn giữ gìn được di sản và văn hóa cộng đồng.

Bài học tiếp theo là quy hoạch cần ưu tiên giao thông công cộng và người đi bộ. Việc xây dựng cao tốc hay vành đai lớn không bao giờ là giải pháp cuối cùng cho tắc nghẽn. Bài học từ Cairo cho thấy cần phải trả lại đường phố cho con người, phát triển hệ thống tàu điện ngầm và xe buýt nhanh để kết nối hiệu quả lõi đô thị với các vùng vệ tinh.

Bài học sau cùng là quy hoạch dựa trên sự tham gia của cộng đồng. Sự đứt gãy xã hội tại Cairo xảy ra khi các dự án được quyết định từ trên xuống mà thiếu sự thấu hiểu nhu cầu thực tế của người dân. Quy hoạch cần lắng nghe tiếng nói của những người yếu thế để đảm bảo rằng quá trình đô thị hóa không biến họ thành “người tị nạn” trên chính quê hương mình.

Cairo đang đứng giữa một quá khứ quá tải và một tương lai sa mạc lộng lẫy nhưng xa lạ. “Giấc mơ sa mạc” có thể mang lại những tòa nhà cao nhất châu Phi, nhưng nó sẽ chỉ là một giấc mơ nếu không giải quyết được vấn đề đứt gãy và bất bình đẳng đô thị. Một thành phố thực sự đáng sống không được đo bằng chiều dài của những con đường cao tốc hay số lượng các khu đô thị mới, mà được đo bằng khả năng bao dung của nó đối với những người dân nghèo nhất. Giải quyết sự đứt gãy đô thị chính là chìa khóa để Cairo tìm thấy sự bình yên giữa dòng cát bụi của lịch sử và khát vọng tương lai. Nhìn về Hà Nội, thủ đô ta đang đứng trước ngưỡng cửa phát triển mới, hy vọng những bài học sẽ được xem xét và không lặp lại những sai lầm mà các siêu đô thị trước đó đã gặp phải.

Tham khảo:

1. Marc Angélil và Charlotte Malterre-Barthes (2016) Nhà ở Cairo: Khu vực phi chính thức, Ruby Press, (2017) Thành phố sa mạc: Khu vực chính thức, Ruby Press
2. Blaine Brownell (2023) Vượt ra ngoài Kim tự tháp – Tạp chí Kiến trúc JSTOR
3. Omar Abolnaga (2023) Giải mã ‘Ashwa’iyyat: Một cách tiếp cận khác để hiểu về tính phi chính thức đô thị ở Cairo, Issuu

Bùi Duy Đức – Tiến sĩ, Kiến trúc sư đô thị tại Toulouse, Pháp