Nghệ thuật vườn – Nghệ thuật tổ chức thiên nhiên

Từ thuở con người biết quan sát và cải tạo thiên nhiên, khu vườn đã không chỉ là nơi trồng cây hay tạo ra một không gian nghỉ ngơi. Ẩn sau mỗi khu vườn là một cách con người nhìn nhận thế giới: cách họ lựa chọn cái gì được giữ lại, cái gì được che giấu, cái gì được phô bày, và cách họ tạo nên mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Vì thế, một khu vườn đẹp không đơn thuần được tạo nên bởi những loài cây quý, những tảng đá đẹp hay một mặt nước trong lành, mà bởi cách tất cả những yếu tố ấy được tổ chức thành một chỉnh thể có ý tưởng, có nhịp điệu và có cảm xúc.

Vườn cảnh là sự phối kết giữa các chất liệu tự nhiên với công trình kiến trúc và các yếu tố nhân tạo, tạo nên một không gian có khả năng tác động đến cảm xúc, tâm lý và cảm nhận thẩm mỹ của con người. Trong sự kết hợp ấy, cảnh quan thiên nhiên và cảnh quan nhân văn không tồn tại tách biệt mà bổ sung, tương tác và làm nổi bật lẫn nhau. Một khu vườn vì thế có thể được xem như một tác phẩm nghệ thuật sống, nơi thiên nhiên vừa là chất liệu, vừa là chủ thể, còn con người đóng vai trò tổ chức và dẫn dắt trải nghiệm.

Nghệ thuật vườn trong các nền văn hóa

Nhìn lại lịch sử, mỗi nền văn hóa lại hình thành một cách ứng xử riêng đối với thiên nhiên và từ đó tạo nên những hình thức vườn cảnh khác nhau. Có nơi con người thể hiện quyền lực bằng cách tổ chức thiên nhiên thành những trục cảnh quan nghiêm ngặt; có nơi tìm cách thu nhỏ cả thế giới tự nhiên vào một không gian giới hạn; có nơi lại chủ động tạo ra những khoảng trống, những điều không hoàn chỉnh để người thưởng ngoạn tự mình cảm nhận và suy tưởng.

Trong các khu vườn châu Âu, đặc biệt từ thời Phục Hưng đến Baroque, con người thường thể hiện khả năng tổ chức và kiểm soát thiên nhiên thông qua những khu vườn có quy mô lớn, trục đối xứng, hàng cây được cắt tỉa, những trảng cỏ rộng, đài phun nước, tượng điêu khắc và các công trình kiến trúc. Khu vườn trở thành phần mở rộng của cung điện, đồng thời là nơi thể hiện quyền lực, địa vị và quan niệm thẩm mỹ của chủ nhân. Một ví dụ tiêu biểu là quần thể cung điện Sanssouci của Frederick Đại đế (Frederick II), người đã đưa Vương quốc Phổ trở thành một cường quốc châu Âu. Khu vườn tại đây được tổ chức với những vườn bậc thang, hàng rào và các luống hoa, tiếp nối với công viên rộng lớn gồm đồng cỏ, bãi cỏ và những không gian cảnh quan mở. Sự kết hợp giữa cung điện, địa hình, thực vật và kiến trúc cho thấy khu vườn không chỉ bao quanh công trình mà trở thành một phần không thể tách rời của tổng thể nghệ thuật.

Công viên Sanssouci rộng 700 mẫu Anh (287 ha) xung quanh cung điện bao gồm nhiều khu vườn khác nhau. Ảnh: SpottingHistory (2026).

Tại Ý, Vườn Boboli ở Florence được xây dựng dưới sự bảo trợ của gia đình Medici – một gia tộc có vai trò quan trọng trong sự hưng thịnh của văn hóa Phục Hưng. Ở đây, khu vườn không đơn thuần là nơi nghỉ ngơi mà trở thành một không gian văn hóa, nơi kiến trúc, điêu khắc, địa hình và thực vật cùng tham gia vào việc tạo dựng một thế giới thẩm mỹ.

Vườn Boboli ở Florence, Ý. Ảnh: Keys of Italy (2026).

Nếu các khu vườn châu Âu thường nhấn mạnh trật tự, quy mô và khả năng tổ chức thiên nhiên, thì Las Pozas ở Xilitla, Mexico lại đưa nghệ thuật vườn sang một thế giới hoàn toàn khác. Nằm giữa khu rừng mưa cận nhiệt đới ở phía đông dãy Sierra Gorda, Las Pozas được nhà thơ người Anh Edward James tạo dựng như một thế giới siêu thực giữa thiên nhiên. Thay vì những tác phẩm hội họa hay điêu khắc được đặt trong một bảo tàng, ở đây chính khu vườn trở thành tác phẩm nghệ thuật.

Những “folies” – những công trình kỳ dị không nhằm phục vụ một mục đích thực tiễn rõ ràng – xuất hiện giữa rừng cây: những cầu thang dường như dẫn vào hư không, những cột trụ kỳ lạ, những cấu trúc giống như tàn tích của một nền văn minh tưởng tượng. James bắt đầu thiết kế và xây dựng Las Pozas từ năm 1949 và tiếp tục phát triển nơi này trong nhiều thập niên, với sự hỗ trợ của người bạn và cộng sự Plutarco Gastélum Escuer cùng nhiều nghệ nhân, thợ thủ công Mexico. Ở đây, ranh giới giữa vườn, kiến trúc và điêu khắc gần như bị xóa bỏ.

Las Pozas ở Xilitla, Mexico, là khu vườn điêu khắc siêu thực nổi tiếng thế giới nằm ẩn mình trong khu rừng mưa cận nhiệt đới thuộc dãy núi Sierra Gorda. Ảnh: Greg (2019).

Nếu nghệ thuật vườn châu Âu thường gây ấn tượng bằng quy mô, trật tự và sự phong phú của các yếu tố, thì vườn Nhật Bản lại được xây dựng trên một mối quan hệ tinh tế hơn giữa con người và tự nhiên. Qua nhiều thế kỷ, nghệ thuật vườn Nhật được vun đắp từ sự tôn trọng sâu sắc đối với thế giới tự nhiên và những kỹ năng cần thiết để con người chung sống hài hòa với thiên nhiên. Những con đường uốn lượn, ao hồ, vọng lâu, nhà trà, đá, cây cối và mặt nước không nhất thiết được bố trí để phô bày tất cả cùng một lúc. Ngược lại, chúng được sắp đặt để người đi phải di chuyển, quan sát và khám phá từng lớp không gian.

Một trong những khái niệm quan trọng của thẩm mỹ Nhật Bản là MA – khoảng không, khoảng cách hay khoảng lặng giữa các sự vật. MA không đơn giản là một khoảng trống không có vật thể, mà là khoảng không tạo nên mối quan hệ giữa những gì hiện diện.

Trong khu vườn, MA có thể được thể hiện qua độ cong của lối đi, khoảng cách giữa các nhóm cây, vị trí của đá, khoảng mặt nước hay một khoảng sân tưởng như bỏ trống. Khi một lối đi không cho phép người xem nhìn thấy ngay điểm đến, khi một nhóm cây che khuất một phần mặt nước, hay khi một tảng đá được đặt giữa một khoảng không rộng, người thưởng ngoạn buộc phải chậm lại. Chính sự chậm lại ấy tạo ra trải nghiệm.

Đền Kōkoku-ji ở thành phố Izumo, tỉnh Shimane, Nhật Bản là một ngôi chùa Phật giáo thuộc tông Lâm Tế (Rinzai Zen) nổi tiếng với khu vườn truyền thống karesansui tuyệt đẹp. Ảnh: Liên đoàn Du lịch tỉnh Shimane (2018)

Trong cách cảm nhận vườn Nhật Bản, không gian cũng không hoàn toàn tách rời khỏi thời gian. Không gian được cảm nhận thông qua chuyển động của con người trong đó. Một khu vườn không chỉ là một bố cục có thể nhìn từ một điểm cố định; nó là một chuỗi những cảnh quan được hé lộ theo hành trình. Vì vậy, người ta không chỉ hỏi “khu vườn trông như thế nào?”, mà còn có thể hỏi: “khu vườn được trải nghiệm như thế nào?”. Khi con người trở nên ý thức hơn về khoảng cách giữa các vật thể, về ánh sáng, bóng râm, âm thanh, sự chuyển động và những khoảng lặng của không gian, họ cũng có thể cảm nhận rõ hơn sự hiện diện của thiên nhiên. Từ đó, khu vườn trở thành một nơi giúp con người chậm lại, quan sát và tiến gần hơn đến trạng thái tĩnh lặng.

Bảo tàng Nghệ thuật Adachi ở Thành phố Yasugi, Tỉnh Shimane, Nhật Bản. Ảnh: Liên đoàn Du lịch tỉnh Shimane (2018)

Nghệ thuật vườn Trung Quốc lại hình thành một hệ thống phong phú trong đó kiến trúc, thư pháp, hội họa, điêu khắc, văn học và nghệ thuật làm vườn cùng tồn tại. Khu vườn được tạo dựng nhân tạo nhưng hướng tới việc mô phỏng và tái hiện tinh thần của cảnh quan tự nhiên. Nước, đá, đình, cây trồng trong chậu, rừng cây, cửa sổ, cửa ra vào và các công trình kiến trúc được tổ chức thành những lớp cảnh quan liên tiếp. Sự thay đổi theo mùa, vật liệu địa phương, phong tục và cá tính của chủ nhân cũng trở thành những thành phần của tác phẩm. Vườn Trung Quốc có thể xuất hiện bên cạnh nhiều loại hình kiến trúc: cung điện hoàng gia, dinh thự, lăng mộ, nhà ở tư nhân, chùa Phật giáo và đền Đạo giáo. Vì vậy, nó không chỉ là một không gian tự nhiên được trang trí mà còn là nơi hội tụ của văn hóa, triết học, văn chương và đời sống tinh thần. Nếu hội họa dùng mặt phẳng để tạo ra một thế giới, thì vườn Trung Quốc dùng không gian thực để tạo ra một bức tranh có thể bước vào.

Trong khuôn viên của Ngẫu viên, khu vườn cổ điển nổi tiếng ở thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Ảnh: Phùng Tiểu Thanh (2024).

Trong nghệ thuật vườn Việt Nam, sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên thường được thể hiện qua một bố cục có trật tự nhưng không quá cứng nhắc. Khu vườn có thể được tổ chức theo một trục chính, có chủ thể và khách thể, có điểm nhìn và điểm dừng, nhưng tổng thể vẫn hướng tới sự giản dị và hòa hợp. Những thành phần quen thuộc có thể bao gồm hòn giả sơn, ao hồ, dòng suối nhỏ, cây cổ thụ, lối đi khúc khuỷu, đình tạ, cầu bắc qua mặt nước, sen và súng. Tuy cùng sử dụng những mô thức tương đối quen thuộc, mỗi khu vườn lại có thể mang một diện mạo riêng.

Lối vào một nhà vườn ở Phú Mộng (Huế). Ảnh: Trần Đức Anh Sơn (2014)

Bởi điều làm nên giá trị của khu vườn không chỉ nằm ở những gì được đặt vào đó, mà còn nằm ở tâm tư của người tạo dựng. Cùng một hồ nước, một hòn đá hay một cây cổ thụ, nhưng cách đặt chúng trong không gian có thể hoàn toàn khác nhau. Người này muốn tạo cảm giác tĩnh lặng, người khác muốn tạo sự khoáng đạt; có người tìm kiếm vẻ thanh tao, có người muốn gợi lại ký ức về quê hương. Vì thế, khu vườn trở thành nơi chủ nhân gửi gắm tâm tư, để người thưởng ngoạn không chỉ “thấy” mà còn có thể cảm và ngộ.

Nguyên tắc thiết kế

Một tác phẩm nghệ thuật là sự sáng tạo của con người nhằm kể một câu chuyện, biểu đạt một ý tưởng hoặc khơi gợi những trạng thái cảm xúc. Từ góc nhìn này, thiết kế cảnh quan cũng có thể được xem là một hình thức nghệ thuật. Một khu vườn thường được đánh giá trên hai phương diện: hình thức – cách các yếu tố được tổ chức về mặt thị giác; và nội dung cảm xúc – câu chuyện, tinh thần hoặc trạng thái mà không gian truyền tải. Có năm yếu tố cơ bản cần được xem xét:

Tỷ lệ

Là mối quan hệ về kích thước và hình dạng giữa các thành phần trong khu vườn: cây lớn, cây bụi, đá, mặt nước, đài phun nước, tượng, công trình kiến trúc và cả con người.

Một cây quá lớn trong một không gian nhỏ có thể tạo cảm giác nặng nề; một mặt nước quá nhỏ trong một khuôn viên rộng lại có thể mất đi vai trò thị giác. Việc tổ chức tỷ lệ hợp lý giúp các thành phần hỗ trợ lẫn nhau và tạo ra sự hài hòa. Trong một số trường hợp, các tỷ lệ toán học như tỷ lệ vàng có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ cho việc tổ chức bố cục.

Sự cân bằng

Là cách sắp xếp các yếu tố trong khu vườn sao cho trọng lượng thị giác được phân bổ hài hòa, không tạo cảm giác lệch về một phía. Sự cân bằng không nhất thiết phải được tạo nên bởi những yếu tố giống nhau, mà có thể hình thành từ sự tương quan về kích thước, hình khối, màu sắc và vị trí của các thành phần trong không gian. Ví dụ, một cây cổ thụ lớn ở một bên khu vườn có thể được cân bằng bằng một cụm đá, bụi cây và mặt nước ở phía đối diện. Dù các yếu tố không giống nhau, cách sắp xếp hợp lý vẫn tạo nên cảm giác ổn định và hài hòa cho tổng thể.

Nhịp điệu

Là hành động lặp lại các yếu tố giống nhau để tạo ra cảm giác chuyển động. Đó có thể là hàng cây lặp lại dọc theo lối đi, những cụm cây bụi được bố trí theo khoảng cách nhất định, chuỗi đá nối tiếp nhau hoặc sự lặp lại của các yếu tố kiến trúc. Nhịp điệu tạo cảm giác chuyển động và dẫn dắt ánh mắt cũng như bước chân của con người trong không gian.

Điểm nhấn

Một khu vườn cần có những điểm mà ánh mắt có thể dừng lại. Đó có thể là một cây cổ thụ, một tảng đá đặc biệt, một mặt nước, một thác nước, một bức tượng, một đình tạ hoặc một bộ bàn ghế bằng đá. Điểm nhấn không nhất thiết phải là yếu tố lớn nhất. Đôi khi chính một vật thể nhỏ nhưng được đặt đúng vị trí, trong một khoảng không thích hợp, lại tạo ra hiệu quả thị giác mạnh nhất.

Sự thống nhất

Là khả năng khiến những thành phần khác nhau của khu vườn – cây cối, đất đá, nước, lối đi, kiến trúc và đồ trang trí – cùng hiện diện như một chỉnh thể. Sự thống nhất không có nghĩa là mọi thứ phải giống nhau. Ngược lại, nó cho phép sự khác biệt tồn tại nhưng những khác biệt ấy phải cùng phục vụ một ý tưởng chung. Một khu vườn tốt khiến người ta có cảm giác rằng không có yếu tố nào xuất hiện một cách ngẫu nhiên.

Những chất liệu chính của nghệ thuật vườn

Nếu xem khu vườn như một tác phẩm nghệ thuật, thì cây, đất đá và nước chính là những chất liệu cơ bản để hình thành tác phẩm. Bề mặt Trái đất được cấu thành và tác động bởi nhiều quyển khác nhau, trong đó sinh quyển, thạch quyển và thủy quyển có những biểu hiện trực tiếp và rõ ràng trong cảnh quan (khí quyển là nhân tố khó tìm được bằng mắt). Thông qua màu sắc, hình khối, kết cấu và sự chuyển động, những yếu tố này tác động mạnh mẽ đến cảm nhận của con người.

Thực vật

Thực vật là một trong những yếu tố quan trọng nhất định hình diện mạo cảnh quan. Việc phân tầng cây theo chiều cao – từ cây lớn, cây trung tầng đến cây bụi và cây phủ nền – tạo nên phối cảnh và chiều sâu ba chiều. Hơn nữa, bằng cách sử dụng “cảnh quan mượn “ (một kỹ thuật kết hợp các cảnh quan tự nhiên như núi hoặc biển bên ngoài khu đất vào khu vườn), việc trồng cây trong vườn có thể được kết nối với thiên nhiên xung quanh, tạo nên một cảnh quan thống nhất. Thực vật cũng có thể được sử dụng để che nắng, chắn gió, giảm tiếng ồn, che khuất tầm nhìn hoặc xác định ranh giới của khu vườn.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn thực vật còn phải tính đến đặc điểm khí hậu, đất đai, lượng nước, tốc độ sinh trưởng và khả năng chăm sóc. Việc trang trí vườn bằng những bông hoa rực rỡ sắc màu rất phổ biến. Tuy nhiên, nhiều loại cây hoa là cây một năm có mùa sinh trưởng ngắn, nở hoa và tàn trong vòng một năm, đòi hỏi phải thay thế thường xuyên. Để có một khu vườn dễ chăm sóc, hãy tìm những loại cây sống lâu năm và không cần tưới nước hàng ngày, chẳng hạn như cây mọng nước, gừng, hoa huệ tây (nở quanh năm), hoặc các loại cây bụi lâu năm như dâm bụt, dành dành, trang và hoa nhài.

Thảm cỏ cũng là một thành phần quan trọng. Một mặt cỏ xanh tạo ra một nền thị giác rộng và tương đối thống nhất, giúp làm nổi bật cây, hoa, đá và các công trình trong vườn. Tuy nhiên, giá trị của cỏ không chỉ nằm ở màu xanh mà còn ở khả năng tạo ra khoảng trống thị giác – một nền yên tĩnh để những yếu tố khác được nổi bật.

Đặc biệt, thực vật mang đến cho khu vườn một phẩm chất mà nhiều vật liệu khác không có: sự sống và sự biến đổi. Cùng một khu vườn nhưng vào mùa xuân, mùa hạ, mùa thu hay mùa đông có thể mang những diện mạo hoàn toàn khác nhau.

Đất đá

Đất đá là những vật liệu không thể thiếu trong thiết kế cảnh quan. Đất có thể được đắp thành đồi, hạ thấp hoặc nâng cao địa hình, từ đó thay đổi tầm nhìn và hướng di chuyển.  Đá có thể tạo thành giả sơn, làm điểm nhấn,  làm bờ nước hoặc định hình một không gian… Các loại đá thông thường được sử dụng gồm đá magma, đá trầm tích và đá biến chất. Tuy nhiên, trong nghệ thuật vườn, giá trị của đá không chỉ nằm ở nguồn gốc địa chất mà còn nằm ở hình dáng, màu sắc, kết cấu, quá trình phong hóa và vị trí của nó trong tổng thể. Màu sắc biến đổi trên bề mặt, lớp rêu, vết nứt và kết cấu tự nhiên khiến mỗi tảng đá trở thành một vật thể gần như độc bản

Trong nhiều truyền thống vườn Á Đông, đá còn mang ý nghĩa biểu tượng. Nó có thể gợi lên núi non, sự trường tồn, sự tĩnh lặng hoặc một trạng thái chiêm nghiệm. Vì vậy, một tảng đá trong khu vườn không chỉ là vật liệu xây dựng mà còn có thể trở thành một hình ảnh của thiên nhiên được cô đọng. Điều quan trọng không phải đặt thật nhiều đá mà là tìm được vị trí, hướng đặt và khoảng trống thích hợp để đá có thể “nói” được trong không gian.

Nước

Nước là một yếu tố đặc biệt trong nghệ thuật vườn bởi nó vừa có tính tĩnh vừa có tính động.

Một mặt hồ có thể tạo ra sự tĩnh lặng và phản chiếu bầu trời; một dòng suối tạo nên chuyển động; một thác nước tạo âm thanh; những gợn sóng nhỏ làm thay đổi ánh sáng và hình ảnh phản chiếu. Thông qua ao, hồ, suối và thác, nước còn có khả năng dẫn dắt ánh nhìn và chuyển động của con người. Người thiết kế có thể dùng nước để mở rộng cảm giác về không gian, tạo chiều sâu hoặc định hướng thứ tự thưởng ngoạn.

Vị trí và hình thức của nước cũng ảnh hưởng đến ý nghĩa của toàn bộ khu vườn. Một mặt nước rộng có thể tạo cảm giác khoáng đạt; một dòng suối nhỏ có thể tạo sự thân mật; một hồ nước tĩnh có thể gợi sự chiêm nghiệm. Nước vì thế không chỉ cung cấp độ ẩm hay làm đẹp cảnh quan, mà còn tạo ra âm thanh, phản chiếu ánh sáng, thay đổi theo thời tiết và kết nối các thành phần khác nhau của khu vườn. Quan trọng hơn, nước mang đến cho con người một cảm giác đặc biệt về sự thanh thản. Khi đứng trước một mặt hồ, nghe tiếng nước chảy hoặc quan sát ánh sáng chuyển động trên mặt nước, con người có thể tạm thời thoát khỏi nhịp sống vội vã và trở về với sự tĩnh lặng của tự nhiên.

Khu vườn – một tác phẩm nghệ thuật sống

Từ những khu vườn hoàng gia châu Âu, những khu vườn Phục Hưng của Ý, thế giới siêu thực của Las Pozas, nghệ thuật khoảng trống của Nhật Bản, cảnh quan thu nhỏ của Trung Quốc cho đến những khu vườn Việt Nam, mỗi truyền thống đều cho thấy một cách khác nhau để con người đối thoại với thiên nhiên. Nhưng dù hình thức khác nhau, khu vườn luôn chứa đựng một điều vượt ra ngoài việc trang trí: đó là cách con người tổ chức thế giới để có thể sống cùng, nhìn ngắm và cảm nhận thiên nhiên.

Cây mang đến sự sống và thời gian, đá mang đến trọng lượng và ký ức, nước mang đến chuyển động và phản chiếu. Kiến trúc tạo nên trật tự, khoảng trống tạo nên sự tĩnh lặng. Còn con người, bằng bước chân và cảm xúc của mình, hoàn thiện tác phẩm. Bởi vậy, nghệ thuật vườn không chỉ là nghệ thuật tạo ra một nơi đẹp để nhìn. Đó là nghệ thuật tạo ra một nơi để con người sống chậm lại, bước đi, quan sát, cảm nhận và tìm thấy chính mình trong mối quan hệ với thiên nhiên. Một khu vườn thực sự thành công không nhất thiết khiến người ta nhớ hết những gì đã nhìn thấy. Đôi khi, giá trị lớn nhất của nó là khiến người ta nhớ một cảm giác – một khoảng nắng, một bóng cây, tiếng nước, một tảng đá, một con đường quanh co hay một khoảng trống bất chợt mở ra trước mắt.

Tài liệu tham khảo

1. Greg (2019). Surreal Jungle. Truy cập vào ngày 03/10/2026 https://www.makelikeanapeman.com/2019/03/20/surreal-jungle/
2. Keys of Italy (2026). Boboli Gardens Tour. Truy cập vào ngày 03/10/2026. https://keysofitaly.com/en/experiences/experiences/boboli-gardens-tour/.
3. Liên đoàn Du lịch tỉnh Shimane (2018). Bảy trong số những khu vườn Nhật Bản đẹp nhất ở tỉnh Shimane, được công nhận trên toàn thế giới. Truy cập vào ngày 05/10/2026. https://www.kankou-shimane.com/pickup/7848.html/.
4. Phùng Tiểu Thanh (2024). Những khu vườn hiện thực hóa ước mơ, các cặp đôi tìm thấy tình yêu đích thực. Truy cập vào ngày 03/10/2026. Thông tấn xã Tân Hoa Xã https://www.news.cn/local/20240423/bfb4b6a6853b441882fa0466f4043784/c.html.
5. SpottingHistory (2026). Sanssouci Palace. Truy cập vào ngày 03/10/2026. https://www.spottinghistory.com/view/4476/sanssouci-palace/#google_vignette.
6. Trần Đức Anh Sơn (2014). Vương phủ – nhà vườn xứ Thần Kinh, Kỳ cuối. Nhà vườn – không gian cư trú thấm đẫm nhân văn của xứ Huế. Truy cập vào ngày 04/10/2026. https://anhsontranduc.wordpress.com/2014/12/19/vuong-phu-nha-vuon-xu-than-kinh-3/

ThS Mai Vũ Duy – Đại học Cần Thơ, Hội Sinh vật cảnh TP Cần Thơ