Một số suy nghĩ chuyên môn về đồ án quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận

Từ góc nhìn của một kiến trúc sư quan tâm đến cải tạo, chỉnh trang và phát triển đô thị, tôi xin trao đổi một số suy nghĩ về định hướng quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận.

Hồ Gươm không chỉ là một không gian cảnh quan đặc biệt của Thủ đô mà còn là nơi hội tụ các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và ký ức đô thị. Vì vậy, mọi ý tưởng quy hoạch và can thiệp xây dựng tại khu vực này cần được xem xét hết sức thận trọng, trên cơ sở nhận diện đầy đủ những giá trị đang hiện hữu và những tác động lâu dài đối với không gian trung tâm Hà Nội.

QUAN ĐIỂM VÀ NGUYÊN TẮC TIẾP CẬN

Bảo tồn và phát huy giá trị phải là nguyên tắc xuyên suốt

Hồ Gươm là di tích quốc gia đặc biệt. Do đó, cách tiếp cận đối với đồ án cần đặt nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị cảnh quan, lịch sử, văn hóa của Hồ Gươm cùng các công trình kiến trúc có giá trị trong khu vực lên hàng đầu.

Tôi đồng tình với chủ trương cải tạo, chỉnh trang và mở rộng không gian công cộng quanh Hồ Gươm. Tuy nhiên, việc bổ sung công trình mới cần được cân nhắc thấu đáo, dựa trên đánh giá đầy đủ về quy mô, hình thức kiến trúc, công năng, khả năng vận hành và tác động lâu dài đối với toàn bộ không gian di sản.

Bảo tồn ở đây không nên chỉ được hiểu là giữ lại từng công trình riêng lẻ hoặc bảo vệ trong phạm vi ranh giới của di tích. Điều quan trọng hơn là phải bảo vệ cấu trúc không gian, cảnh quan, hành lang thị giác, mối liên hệ giữa các công trình và những giá trị văn hóa phi vật thể đã hình thành, tích lũy qua nhiều thời kỳ.

Không tạo lập biểu tượng mới cạnh tranh với các biểu tượng hiện hữu

Nếu coi Hồ Gươm cùng Tháp Rùa, Tháp Bút, đền Ngọc Sơn và cầu Thê Húc là những chủ thể trung tâm của không gian này, thì các công trình xây dựng mới chỉ nên đóng vai trò tương hỗ, làm nền và góp phần tôn vinh hệ thống di sản hiện hữu.

Không nên tạo dựng thêm những công trình có quy mô quá lớn, hình thức phô trương hoặc mang tham vọng trở thành một biểu tượng mới, bởi điều đó có thể làm thay đổi trật tự không gian, phá vỡ đường chân trời và làm suy giảm vai trò chủ thể của Hồ Gươm.

Việc nghiên cứu quy hoạch cũng không thể chỉ giới hạn trong phạm vi mặt hồ và các tuyến đường bao quanh, mà cần xem xét trong mối quan hệ tổng thể với khu phố cổ, khu phố cũ, các công trình kiến trúc Pháp, Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và những không gian lịch sử lân cận.

Bảo tồn các tầng lớp lịch sử và giá trị nơi chốn

Khu vực Hồ Gươm là kết quả của nhiều lớp lịch sử, văn hóa và kiến trúc được tích lũy qua các thời kỳ. Mỗi công trình, tuyến phố, hàng cây, khoảng trống và không gian sinh hoạt cộng đồng đều có thể là một thành tố cấu thành bản sắc của khu vực.

Bên cạnh các di tích đã được xếp hạng, đồ án cần nhận diện và đánh giá đầy đủ:

• Các công trình kiến trúc có giá trị;

• Cấu trúc ô phố và hình thái đô thị lịch sử;

• Các tuyến nhìn, điểm nhìn và mối liên hệ không gian giữa những công trình quan trọng;

• Các giá trị văn hóa phi vật thể;

• Những địa điểm gắn với ký ức cộng đồng và đời sống tinh thần của người dân;

• Các tầng lớp lịch sử, kiến trúc và cảnh quan đã hình thành qua nhiều giai đoạn.

Một công trình có thể còn những ý kiến khác nhau về giá trị thẩm mỹ, nhưng nếu đã trở thành một phần của ký ức đô thị và tạo lập được ý nghĩa xã hội, lịch sử nhất định thì cần được xem xét như một “nơi chốn”, thay vì chỉ đánh giá bằng tiêu chí đẹp hay chưa đẹp theo quan niệm hiện tại.

Kiểm soát chặt chẽ tầng cao, mật độ và hình thái kiến trúc

Đối với các công trình xây dựng mới, cần nghiên cứu cụ thể về tầng cao, mật độ xây dựng, tỷ lệ công trình, khoảng lùi và sự chuyển tiếp không gian. Các giải pháp đề xuất không được phá vỡ cấu trúc ô phố, đường chân trời và tỷ lệ cảnh quan đặc trưng của khu vực Hồ Gươm.

Hình thức kiến trúc mới cần tôn trọng văn hóa, khí hậu và truyền thống kiến trúc Việt Nam, đồng thời phù hợp với hình thái đô thị lịch sử của Hà Nội. Sự phù hợp này không nhất thiết phải được thể hiện bằng việc sao chép kiến trúc cổ, mà trước hết cần thể hiện ở tỷ lệ hài hòa, sự tiết chế, tính lớp lang và cách ứng xử tinh tế với không gian xung quanh.

Ưu tiên không gian công cộng, cây xanh và mặt nước

Giá trị quý nhất của khu vực trung tâm không phải là khả năng xây dựng thêm nhiều công trình, tượng đài hoặc quảng trường có quy mô lớn, mà là hệ thống không gian công cộng, cây xanh và mặt nước.
Người Hà Nội có sự gắn bó đặc biệt với từng hàng cây, góc phố và cảnh quan quanh Hồ Gươm. Việc một cây cổ thụ bị bật gốc hoặc bị chặt hạ cũng có thể tạo ra sự tiếc nuối lớn trong cộng đồng. Vì vậy, đồ án cần kiểm kê, đánh giá và có giải pháp bảo vệ hệ thống cây xanh hiện hữu; đồng thời nghiên cứu khả năng gia tăng bóng mát, cải thiện vi khí hậu và nâng cao chất lượng không gian dành cho người đi bộ.

Phát triển không gian ngầm nhưng phải đánh giá đầy đủ tác động
Trong điều kiện quỹ đất khu vực trung tâm rất hạn chế, việc nghiên cứu không gian ngầm là cần thiết. Những yêu cầu về giao thông, bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật, dịch vụ công cộng và kết nối với ga đường sắt đô thị có thể được xem xét giải quyết một phần trong không gian ngầm.

Đây cũng có thể là nơi ứng dụng những thành tựu mới về khoa học, công nghệ, chiếu sáng và tổ chức không gian hiện đại. Tuy nhiên, mọi phương án phát triển không gian ngầm phải được đánh giá kỹ về khảo cổ học, địa chất, thủy văn, hệ thống rễ cây, tác động đến các công trình lân cận, khả năng thoát nạn và sức chịu tải của khu vực.

Gắn bảo tồn với phát triển kinh tế và đời sống đô thị

Bảo tồn Hồ Gươm không có nghĩa là đóng băng không gian đô thị. Đồ án cần tạo điều kiện nâng cao giá trị sử dụng công cộng, tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội phù hợp và phát triển kinh tế ban đêm trên cơ sở kiểm soát chặt chẽ tiếng ồn, giao thông, vệ sinh môi trường và sức chứa của không gian.

Các hoạt động kinh tế cần góp phần làm phong phú đời sống đô thị và lan tỏa giá trị văn hóa của Hồ Gươm, thay vì thương mại hóa quá mức hoặc làm suy giảm tính trang nghiêm, lịch sử của khu vực.

Nghiên cứu điểm quan sát đô thị tại vị trí phù hợp

Có thể nghiên cứu một điểm quan sát để người dân và du khách có điều kiện nhìn ngắm Hồ Gươm, khu phố cổ, khu phố cũ và sông Hồng từ trên cao.
Tuy nhiên, vị trí và quy mô của điểm quan sát này phải được lựa chọn hết sức thận trọng, ưu tiên đặt ngoài khu vực nhạy cảm của di tích và không làm xuất hiện một khối tích mới cạnh tranh với đường chân trời Hồ Gươm. Việc lựa chọn cần dựa trên nghiên cứu hành lang thị giác, tác động cảnh quan và khả năng tiếp cận công cộng.

MỘT SỐ GÓP Ý ĐỐI VỚI CÁC HẠNG MỤC CỤ THỂ

Mặc dù các nội dung được công bố mới ở cấp độ ý tưởng quy hoạch và phương án kiến trúc chưa phải là lựa chọn cuối cùng, những hình ảnh và đề xuất ban đầu vẫn phản ánh quan điểm tiếp cận của đồ án. Với một khu vực đặc biệt quan trọng và được người dân cả nước quan tâm như Hồ Gươm, các ý tưởng này cần được trao đổi, phản biện công khai và thận trọng ngay từ đầu.

Đối với đề xuất Khải hoàn môn

Tôi chưa đồng tình với quy mô và hình thức của công trình Khải hoàn môn được thể hiện trong phương án. Công trình có nguy cơ tạo ra một khối tích quá lớn, cạnh tranh với các biểu tượng lịch sử hiện hữu và làm thay đổi tỷ lệ không gian của khu vực.

Trước khi tiếp tục nghiên cứu hình thức kiến trúc, cần làm rõ sự cần thiết, ý nghĩa lịch sử, văn hóa và chức năng của công trình. Nếu chưa chứng minh được giá trị thực sự cần bổ sung cho Hồ Gươm, nên cân nhắc không xây dựng hạng mục này.

Đối với đề xuất phục dựng chùa Báo Ân

Việc nghiên cứu, giới thiệu lịch sử chùa Báo Ân là cần thiết. Tuy nhiên, bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử không nhất thiết đồng nghĩa với việc phục dựng toàn bộ công trình theo hình thức giả định như trước đây.

Quy mô phục dựng được đề xuất tương đối lớn so với quỹ đất hiện có và cần được đánh giá kỹ về mật độ xây dựng, tầng cao, hình thức kiến trúc, mối quan hệ với các công trình xung quanh, khả năng tiếp cận cũng như tác động của hoạt động tín ngưỡng khi công trình đi vào vận hành.

Có thể nghiên cứu phương án xây dựng một không gian trưng bày hoặc bảo tàng về Hồ Gươm và Thăng Long – Hà Nội, trong đó giới thiệu lịch sử chùa Báo Ân bằng mô hình, tư liệu, công nghệ số và các hình thức diễn giải phù hợp. Tuy nhiên, bản thân phương án bảo tàng cũng cần được đánh giá đầy đủ về nhu cầu, quy mô, vị trí và tác động cảnh quan, không nên xem đây là lựa chọn mặc nhiên phù hợp hơn.

Đối với trụ sở UBND thành phố Hà Nội

Có thể xem xét hai nhóm phương án: tiếp tục bố trí trụ sở tại vị trí hiện nay hoặc di chuyển một phần hay toàn bộ chức năng hành chính đến vị trí khác.

Nếu tiếp tục bố trí tại chỗ, cần nghiên cứu tái cấu trúc tổng thể không gian kiến trúc và cảnh quan, gắn với khu vực ga đường sắt đô thị, tượng đài Lý Thái Tổ và các không gian công cộng lân cận. Không nên chỉ xử lý riêng lẻ từng tòa nhà.

Cũng cần xem xét vai trò của dãy nhà 5 tầng hiện đang tạo sự phân cách giữa tòa nhà 9 tầng và không gian tượng đài Lý Thái Tổ, từ đó đề xuất giải pháp chỉnh trang, cải tạo hoặc tổ chức lại phù hợp với tổng thể.

Đối với khu vực dân cư phía Hàng Thùng
Nên mở rộng phạm vi nghiên cứu sang khu vực dân cư phía Hàng Thùng để đánh giá đầy đủ mạng lưới giao thông, khả năng kết nối, hoạt động dân cư và tác động đối với khu vực Hồ Gươm.

Việc mở rộng phạm vi nghiên cứu không nhất thiết dẫn đến phá dỡ hoặc tái thiết quy mô lớn. Trong nhiều trường hợp, chỉnh trang khu dân cư, cải thiện hạ tầng, tổ chức giao thông và nâng cao chất lượng không gian công cộng có thể là giải pháp phù hợp hơn.

Đối với Tượng đài Cảm tử

Theo tôi, nên giữ lại Tượng đài Cảm tử. Có thể còn những ý kiến khác nhau về hình thức thẩm mỹ của công trình, nhưng việc đánh giá cần đặt trong bối cảnh lịch sử, điều kiện sáng tác, mục đích xây dựng và năng lực thực hiện tại thời điểm công trình ra đời.

Qua thời gian, tượng đài đã trở thành một địa điểm quen thuộc, gắn với ký ức cộng đồng và có ý nghĩa trong việc giáo dục lịch sử, khơi dậy tinh thần yêu nước. Vì vậy, chưa có đủ cơ sở thuyết phục để đề xuất phá bỏ công trình. Nếu cần thiết, có thể nghiên cứu chỉnh trang cảnh quan, nâng cao chất lượng không gian xung quanh và bổ sung phương thức giới thiệu lịch sử phù hợp.

THAY LỜI KẾT

Quy hoạch khu vực Hồ Gươm là một nhiệm vụ đặc biệt khó khăn, bởi mọi sự can thiệp đều tác động đến một không gian đã có lịch sử lâu dài, chứa đựng nhiều lớp giá trị và được cộng đồng đặc biệt quan tâm.

Điều quan trọng nhất là cơ quan có thẩm quyền cần công khai thông tin, cầu thị lắng nghe các ý kiến phản biện, tổ chức đánh giá khách quan và đưa ra lựa chọn phù hợp. Với Hồ Gươm, một quyết định đúng không chỉ đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà còn phải bảo vệ được những giá trị đã được lịch sử trao truyền cho các thế hệ mai sau.

TS.KTS Nguyễn Minh Đức – Nguyên Giám đốc Viện Nhà ở và Phát triển Đô thị (Viện Kiến trúc Quốc gia)