Bối cảnh vượt qua ranh giới: Tinh thần trách nhiệm kiến trúc trong kỷ nguyên mới của Việt Nam

Chúng ta đang chứng kiến Việt Nam trải qua một trong những cuộc chuyển mình kinh tế – xã hội ấn tượng nhất. Hà Nội, TPHCM, Đà Nẵng và các đô thị thứ cấp đang phát triển nhanh chóng, người ta có thể cảm nhận rõ ràng nhịp đập của sự tham vọng, sức sống và sự đổi mới. Được tham gia phát triển kiến trúc và đô thị Việt Nam ở thời điểm quan trọng này là một vinh dự sâu sắc.

Khi bước vào một bối cảnh giàu lịch sử và đang hiện đại hóa nhanh chóng như Việt Nam, kiến trúc sư quốc tế không được mang theo những công thức có sẵn hay thẩm mỹ áp đặt từ bên ngoài, mà phải đến với sự khiêm tốn và khả năng quan sát có kỷ luật. Qua hơn 25 năm hành nghề khắp Đông Á và Đông Nam Á – với các trụ sở chính tại Singapore và Thượng Hải – studio của chúng tôi đã học được rằng trách nhiệm hàng đầu của mình là trở thành những người biết lắng nghe có kỷ luật: không chỉ lắng nghe nhiệm vụ thiết kế từ khách hàng, mà còn lắng nghe những lực lượng tiềm ẩn đang nhào nặn nên từng vùng đất. Trước khi một nét vẽ được phác ra hay một quy hoạch tổng thể được hình thành, chúng tôi phải đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Điều gì thực sự đang tạo nên hình hài cho nơi này?

Triết lý: Bối cảnh vượt qua ranh giới

Trong thực hành truyền thống, “bối cảnh” thường bị thu hẹp lại thành khung cảnh vật lý trước mắt: ranh giới địa chính, hình khối của các công trình lân cận và mạng lưới giao thông. Mặc dù cần thiết, những thông số này chỉ đại diện cho lớp vỏ ngoài cùng của một khu đất.

Phương pháp luận dẫn đường của chúng tôi, Bối cảnh vượt qua ranh giới (Context Beyond Borders), khẳng định rằng bối cảnh đích thực bao hàm các lực lượng sống động và sâu sắc hơn nhiều: vi khí hậu xích đạo, sự dịch chuyển nhân khẩu học, động lực kinh tế địa phương, ký ức văn hóa và nhu cầu về loại hình kiến trúc đang tiến hóa. Kiến trúc không phải là một vật thể trừu tượng; nó là một thực thể xã hội và đô thị sống động. Khi Việt Nam đẩy nhanh quá trình mở rộng công nghiệp, công nghệ và đô thị, môi trường xây dựng phải mang lại nhiều giá trị hơn là diện tích sàn sử dụng thuần túy. Nó phải đóng vai trò như một khung đỡ kiên cường và nhân văn. Rút kết từ hành trình của chúng tôi khắp châu Á, có sáu lĩnh vực bối cảnh chính mà kinh nghiệm khu vực có thể hỗ trợ một cách ý nghĩa cho sự vươn lên liên tục của Việt Nam.

Bối cảnh khí hậu: tìm lại sự sôi động trong đô thị nhiệt đới

Các trung tâm đô thị của Việt Nam phát triển mạnh mẽ nhờ văn hóa giao lưu gắn liền với đường phố. Từ các quán cà phê vỉa hè có mái che ở Hà Nội đến các bờ sông lộng gió ở TPHCM, đời sống xã hội và thương mại tự nhiên tràn ra không gian ngoài trời. Tuy nhiên, các dự án phát triển hiện đại thông thường lại thường đe dọa sức sống này bằng cách thu mình đằng sau những hộp kính máy lạnh – tiêu tốn lượng năng lượng vận hành khổng lồ trong khi làm đứt gãy nhịp đập nhân văn của phố phường.

Dự án tái thiết điển hình của chúng tôi tại Clarke Quay (Singapore) đã giải quyết trực tiếp bài toán xích đạo này. Thay vì biến một khu bờ sông lịch sử thành một trung tâm thương mại khép kín, chúng tôi đã điều hòa khí hậu ngoài trời bằng cả giải pháp thụ động và chủ động: thiết kế mái che ETFE chắn nắng, hệ thống làm mát bằng hơi nước tiết kiệm năng lượng và thông gió tự nhiên cưỡng bức. Điều này giúp giảm đáng kể nhiệt độ bức xạ môi trường, bảo tồn không gian ẩm thực ngoài trời và nét quyến rũ không khí quanh năm. Đối với vĩ độ nhiệt đới của Việt Nam, kiến trúc thích ứng với khí hậu đại diện cho một con đường thiết yếu: thiết kế các không gian công cộng có độ rỗng, nhiều bóng râm và thông gió tự nhiên nhằm tôn vinh lối sống ngoài trời đồng thời thúc đẩy khả năng thích ứng đô thị phát thải thấp.

Clarke Quay (Singapore)

Bối cảnh địa hình: sống cùng cảnh quan sông nước

Mối quan hệ của Việt Nam với nước là nền tảng cho địa lý và ký ức tập thể của quốc gia. Khi các đô thị ven sông mở rộng, không gian bờ sông phải được bảo vệ như những tài sản sinh thái và cộng đồng dùng chung, chứ không phải các khu vực bất động sản khép kín biệt lập.

TPHCM về đêm

Các công trình của chúng tôi khắp châu Á củng cố tầm quan trọng của việc thấu hiểu các đường nét địa hình tự nhiên thay vì san bằng chúng. Trong các quy hoạch tổng thể dọc theo các khúc sông Sài Gòn biến động, kiến trúc bước đi và uốn lượn trong sự đối thoại với dòng nước, mở rộng các đường dạo bộ công cộng và các dải cây xanh sâu vào lòng đô thị. Tương tự, dọc theo sông Châu Giang ở Quảng Châu, nơi hạ tầng nhiều làn xe từng cắt đứt thành phố khỏi bờ sông, chúng tôi đã đưa vào một cảnh quan đi bộ xoắn ốc trên cao, nâng bước người dân vượt qua đường cao tốc để lấy lại tầm nhìn hướng sông. Trong sự đối thoại với hệ thống đồng bằng năng động của Việt Nam, kiến trúc phải kết nối hạ tầng, địa hình tự nhiên và chuyển động của người đi bộ – biến các luồng nước thành mặt tiền đô thị sống động giúp tăng cường khả năng chống ngập, sức khỏe sinh thái và đời sống cộng đồng.

Khu phức hợp đa chức năng Quảng Châu Poly

Sự linh hoạt về nhân khẩu học: gắn kết thế hệ trẻ

Với độ tuổi trung bình khoảng trên 30, Việt Nam nằm trong số các xã hội trẻ trung, am hiểu công nghệ số và có tinh thần khởi nghiệp nhất châu Á. Tuy nhiên, các tòa nhà thương mại và thể chế thông thường thường thất bại trong việc bắt trọn năng lượng của thế hệ đang vươn lên này.

Thách thức này đã định hướng cho dự án hồi sinh GR.ID tại Singapore của chúng tôi. Nằm gần các học viện nghệ thuật sáng tạo lớn, một trung tâm thương mại cũ kỹ đã được chuyển đổi với ngân sách khiêm tốn thành một trung tâm cộng đồng đầy sức sống. Bằng cách tháo dỡ góc mặt tiền bê tông cứng nhắc và chèn vào một khối các hộp không gian mở nhiều tầng đầy năng lượng, tòa nhà đã trở thành một phòng khách công cộng năng động cho các nhà sáng tạo trẻ. Kiến trúc tại Việt Nam đòi hỏi sự linh hoạt tương tự. Vượt lên trên việc dựng lên những tòa tháp lộng lẫy, cơ hội thực sự nằm ở sự cải tạo thích ứng: biến các di sản công nghiệp, các phức hợp thương mại cũ và các ngõ hách đô thị thành những nền tảng linh hoạt nơi giới trẻ có thể hợp tác, khởi nghiệp và nuôi dưỡng văn hóa hiện đại.

GR.ID (Singapore)

Bối cảnh kinh tế: sức hút đô thị từ ngành nghề địa phương

Khi nền kinh tế Việt Nam đa dạng hóa, các dự án phát triển đô thị phải dịch chuyển từ phân khu thương mại đơn chức năng sang các quy hoạch tổng thể tích hợp, hài hòa giữa các ngành công nghiệp vận hành với đời sống công cộng.

Tại Thai Châu (Trung Quốc), chúng tôi đã tái thiết kế một chợ bán buôn hải sản cấp thành phố rộng 135.000 m² thông qua chiến lược “Phía Nam Công Nghiệp, Phía Bắc Du Lịch”. Thay vì đẩy ngành đánh bắt cá vào một khu công nghiệp biệt lập, bản quy hoạch đã tích hợp chuỗi cung ứng lạnh hiện đại và các gian hàng bán buôn với 800m bờ sông công cộng dành riêng cho ẩm thực và văn hóa hàng hải. Điều cốt lõi là, tính chân thật đầy sinh động của các hoạt động bán buôn đã trở thành tài sản thương hiệu lớn nhất của quy hoạch tổng thể: việc được trực tiếp trải nghiệm nhịp điệu hối hả của một khu chợ cá đang hoạt động đã mang lại một bản sắc không thể thay thế cho dự án phức hợp và bờ sông của thành phố. Đối với Việt Nam – với các ngành nông nghiệp, thủy sản và logistics đóng vai trò sống còn – mô hình này cực kỳ phù hợp. Bằng cách thiết kế các dự án tôn vinh ngành nghề bản địa thay vì giấu chúng sau những cánh cổng đóng kín, các thành phố sẽ nuôi dưỡng được thương hiệu điểm đến mạnh mẽ, chân thực, tạo ra các động cơ kinh tế hiệu quả đồng thời là các điểm đến công cộng đầy thu hút.

Chợ cá tại Thai Châu

Bối cảnh văn hóa: dung hòa di sản với hiện đại

Sự gia tăng tốc độ phát triển kinh tế thường đi kèm nguy cơ bào mòn bản sắc văn hóa địa phương để nhường chỗ cho các hình khối toàn cầu hóa mờ nhạt. Kiến trúc chân chính phải gắn kết quá trình hiện đại hóa nhanh chóng vào sâu trong ký ức văn hóa.

Tại Làng Thiết kế Công nghiệp Quốc tế Tô Châu Thanh Đài, một quy hoạch tổng thể tham vọng rộng 200.000 m² đã cân bằng giữa sản xuất công nghệ cao và di sản cổ điển. Áp dụng triết lý “Thành phố trong Khu vườn Tô Châu”, thiết kế đã chuyển thể các lối đi truyền thống, kênh rạch và các góc nhìn định hình cảnh quan thành một mạng lưới đô thị hiện đại gồm các studio thiết kế, phố thương mại và công trình công cộng. Nhấn mạng cho mặt nước trung tâm, Tòa nhà Giải thưởng cao 50m được tạo hình như một “hòn đá thư họa” hiện đại, cắm rễ thiết kế tiên tiến vào dòng chảy thẩm mỹ của vùng miền. Sự cân bằng này mang lại bài học trực tiếp cho Việt Nam. Nổi tiếng với các truyền thống thủ công mỹ nghệ phong phú – từ gốm Bát Tràng đến lụa Vạn Phúc – Việt Nam có thể tiên phong tạo ra các dự án lai ghép, nơi sản xuất hiện đại và tay nghề thủ công lịch sử giao thoa. Quy hoạch tổng thể có thể cầu nối quá khứ và tương lai, đảm bảo sự tiến bộ kinh tế chủ động tôn vinh và làm giàu thêm cho di sản sống.

Làng Thiết kế Công nghiệp Quốc tế Tô Châu Thanh Đài

Bối cảnh loại hình kỹ thuật: nhân văn hóa khu khuôn viên tri thức

Khi Việt Nam vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu – từ gia công, lắp ráp sang phát triển phần mềm và nghiên cứu chuyên sâu – mô hình không gian làm việc cũng đang trải qua bước chuyển mình mạnh mẽ. Tuy nhiên, phần lớn các khu công nghệ hiện nay vẫn mang dáng dấp của những ‘pháo đài’ doanh nghiệp khép kín, cô lập và trơ trọi giữa những bãi đỗ xe mênh mông.

Thiết kế của chúng tôi cho Khu nghiên cứu & Phát triển (R&D) của Huawei tại Quảng Châu đã thách thức mô hình này bằng cách hình dung cơ sở nghiên cứu như một “ngôi làng bên sông” rộng mở. Mặt nước đóng vai trò là trục xương sống cộng đồng thay vì là rào cản trang trí, được bao quanh bởi các đường dạo bộ công cộng rộng rãi. Thay vì một siêu cấu trúc gây ngợp, một quần thể các tòa nhà có tỉ lệ nhân văn tụ họp quanh các sân trong có mái che và vườn mở. Các đường đi uốn lượn nhẹ nhàng khuyến khích sự tương tác tự phát, trong khi nhà máy đường lịch sử trên khu đất được tái sử dụng một cách tinh tế: không gian mái vòm cao vút của nó giờ đây đóng vai trò là “phòng khách” chung cho toàn khu. Đối với các khu công nghệ cao mới của Việt Nam tại Hà Nội, Đà Nẵng và PHCM, mô hình nhân văn này mang đến một sự lựa chọn truyền cảm hứng – tạo ra môi trường làm việc hợp tác cắm rễ sâu vào thiên nhiên, di sản và đời sống cộng đồng.

Khu nghiên cứu & Phát triển (R&D) của Huawei tại Quảng Châu

Sóng đôi bước tiếp trên chặng đường hợp tác

Tại các thị trường bất động sản mới nổi, sự tăng trưởng tự nhiên bắt đầu từ các nhu cầu chức năng thiết yếu: chung cư nhà ở và văn phòng thương mại. Qua 25 năm, kinh nghiệm hành nghề của chúng tôi đã xây dựng một nền tảng vững chắc trên các loại hình phổ biến này – bàn giao các cộng đồng dân cư mật độ cao, trụ sở tập đoàn và các quy hoạch phức hợp lớn. Những dự án quy mô lớn này đã rèn giũa tính thực tiễn thương mại, sự nghiêm ngặt về kỹ thuật và kỷ luật triển khai của chúng tôi trên khắp châu Á.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế Việt Nam trưởng thành, nguyện vọng của quốc gia đang dịch chuyển hướng tới các điểm đến đô thị giàu có hơn: những con phố sầm uất, các bờ sông mở, các điểm thu hút tích hợp công nghiệp – du lịch, các khu thủ công gắn với văn hóa và các khuôn viên đổi mới sáng tạo nhân văn. Vai trò của kiến trúc sư quốc tế không bao giờ là áp đặt các giáo điều từ bên ngoài, mà là trở thành một người cộng tác thấu đáo. Bằng cách kết hợp các phương pháp luận khu vực với tài năng bản địa xuất sắc và văn hóa sôi động của Việt Nam, chúng ta có thể cùng nhau kiến tạo nên một môi trường xây dựng không chỉ đơn thuần chứa đựng sự tăng trưởng kinh tế, mà còn tôn vinh và nâng tầm sự phát triển đó.

Mr. Yun Wai Wing from SPARK Architects