Tái thiết Hồ Gươm: Giữa khát vọng phát triển, trách nhiệm gìn giữ cấu trúc đô thị

Hồ Gươm không chỉ là một thắng cảnh nổi tiếng giữa lòng Hà Nội. Hơn thế, đây là một không gian ký ức đặc biệt của Thăng Long – Hà Nội, nơi kết tinh lịch sử, văn hóa, cảnh quan và những trải nghiệm đời thường của nhiều thế hệ người dân Thủ đô.

Có những nơi người ta đến để tham quan. Nhưng cũng có những nơi người ta tìm về bởi sự gắn bó tinh thần. Hồ Gươm thuộc về nhóm thứ hai. Người Hà Nội có thể không cần một lý do cụ thể để đi bộ quanh hồ, ngồi dưới hàng cây, ngắm Tháp Rùa trong sương sớm, nghe tiếng chuông Nhà thờ Lớn vọng lại hay gặp gỡ bạn bè giữa không gian vốn đã trở thành một phần ký ức của thành phố.

Chính vì vậy, mọi ý tưởng tái thiết khu vực Hồ Gươm và phụ cận không thể chỉ được nhìn nhận như một dự án chỉnh trang đô thị thông thường. Đây là bài toán lớn về cách một đô thị nghìn năm tuổi ứng xử với di sản của chính mình.

Hà Nội cần phát triển. Một thành phố không thể đứng yên nếu muốn đáp ứng nhu cầu của người dân trong thời đại mới. Không gian công cộng cần được mở rộng, giao thông cần được cải thiện, các tiện ích đô thị cần được nâng cấp. Nhưng với Hồ Gươm, câu hỏi quan trọng nhất không phải là có thay đổi hay không, mà là thay đổi như thế nào để sau những đổi thay ấy, người Hà Nội vẫn nhận ra Hồ Gươm của mình.

Đây là một khu vực đặc biệt nhạy cảm, gần như không có khả năng sửa chữa nếu quyết định can thiệp sai lầm.

Hồ Gươm tự thân đã là một “hệ thống biểu tượng”

Theo định hướng nghiên cứu điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận, phạm vi khoảng 65,89 ha được xem xét như một không gian văn hóa – lịch sử – nghệ thuật liên kết từ Hồ Gươm, khu vực Quảng trường Cách mạng Tháng Tám đến Nhà hát Lớn. Mục tiêu là tổ chức lại không gian công cộng, mở rộng khu vực đi bộ, phát triển không gian ngầm, tăng cường kết nối giao thông công cộng và nâng cao chất lượng cảnh quan đô thị.

Xét trên góc độ quy hoạch, đây là một hướng tiếp cận phù hợp. Những đô thị lớn trên thế giới đều coi không gian trung tâm như “phòng khách” của thành phố. Quảng trường, công viên, phố đi bộ không chỉ phục vụ giao thông hay du lịch mà còn tạo nên đời sống tinh thần của cộng đồng.

Tuy nhiên, Hồ Gươm có một điểm khác biệt căn bản: đây không phải một khu đất trống đang chờ được tạo dựng ý nghĩa. Hồ Gươm đã có vị thế biểu tượng từ lâu.

Giá trị của Hồ Gươm không nằm ở một công trình riêng lẻ mà được tạo nên từ tổng hòa nhiều lớp: mặt nước, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, đền Bà Kiệu, hệ thống cây xanh, những tuyến phố chung quanh, các công trình kiến trúc Pháp, nhịp sống đô thị và ký ức cộng đồng.

Nói cách khác, Hồ Gươm là một “cảnh quan văn hóa sống”. Giá trị của nó không chỉ nằm trong vật thể kiến trúc mà còn nằm trong mối quan hệ giữa con người với không gian.

Đây chính là “tinh thần nơi chốn” (Spirit of Place) được hình thành qua nhiều lớp giá trị: thiên nhiên sinh thái, lịch sử Thăng Long – Hà Nội, kiến trúc đa thời kỳ, cấu trúc đô thị và ký ức cộng đồng. Đó là phần “hồn” tạo nên sự khác biệt của Hồ Gươm mà không một công trình mới nào có thể tạo ra trong một sớm một chiều.

Vì vậy, tư duy quy hoạch cần chuyển từ việc cố gắng tạo ra “một công trình biểu tượng” sang tổ chức “một hệ thống biểu tượng” gồm không gian lịch sử – văn hóa – nghệ thuật đã tồn tại và đang tiếp tục sống trong đời sống đô thị.

Nguyên tắc đầu tiên của tái thiết phải là: làm cho những giá trị vốn có được nhìn thấy rõ hơn, chứ không phải tìm cách tạo ra một biểu tượng mới để thay thế.

Tái thiết không phải là thay thế

Trong lịch sử phát triển đô thị, thay đổi là điều tất yếu. Không có thành phố nào có thể tồn tại nếu chỉ dựa vào việc bảo tồn nguyên trạng. Vấn đề của quy hoạch hiện đại không phải là lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà là tìm ra cách để hai yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau.

Nhưng những khu vực có giá trị đặc biệt như Hồ Gươm không thể được tiếp cận như một khu đất thương mại hay một không gian xây dựng thông thường. Một công trình mới có thể đẹp về mặt kiến trúc nhưng vẫn có thể không phù hợp nếu nó làm suy giảm mối quan hệ vốn có giữa cảnh quan và ký ức đô thị.

Câu hỏi cần đặt ra trước mỗi quyết định can thiệp là: công trình mới có làm nổi bật giá trị của không gian cũ hay làm lu mờ nó?

Một đô thị trưởng thành không phủ nhận cái mới, nhưng cũng không để cái mới lấn át những giá trị đã tạo nên bản sắc của mình. Vì thế, tái thiết Hồ Gươm phải được hiểu trước hết là tái tổ chức không gian, phục hồi chất lượng cảnh quan và làm giàu đời sống đô thị, chứ không đồng nghĩa với việc xây dựng thêm thật nhiều công trình.

Cẩn trọng với “Khải hoàn môn” và bài toán cạnh tranh thị giác

Ý tưởng xây dựng công trình biểu tượng lấy cảm hứng từ đôi cánh chim hạc, thường được gọi là “Khải hoàn môn”, ở phía Bắc hồ cần được cân nhắc cực kỳ kỹ lưỡng.

Về mặt văn hóa, “Khải hoàn môn” trong truyền thống phương Tây thường gắn với chiến thắng quân sự, trong khi Hồ Gươm mang một tinh thần khác: hòa bình, truyền thuyết trả gươm và sự hòa hợp. Vì vậy, trước khi lựa chọn hình thức kiến trúc, cần xem xét kỹ sự phù hợp về biểu tượng và ngữ nghĩa văn hóa.

Quan trọng hơn là bài toán thứ bậc thị giác.

Nếu một công trình cao khoảng 36 m được đặt tại đây, nó có nguy cơ trở thành điểm nhấn thị giác vượt trội, làm lấn át và thay đổi thứ bậc hình ảnh của Tháp Rùa – một công trình tuy nhỏ nhưng có sức mạnh biểu tượng rất lớn.

Không nên để một công trình mới trở thành “nhân vật chính” trong một cảnh quan mà Tháp Rùa, mặt nước và hệ thống di tích vốn đã tạo nên cấu trúc biểu tượng đặc biệt.

Vì vậy, chưa nên khóa cứng hình thức “Khải hoàn môn”. Thành phố cần tổ chức thi tuyển ý tưởng rộng rãi sau khi đã xác lập đầy đủ các tiêu chí cảnh quan, văn hóa và đô thị.

Mọi phương án cần được đánh giá bằng mô phỏng tầm nhìn 3D từ nhiều hướng, trong đó có mặt hồ, đường Đinh Tiên Hoàng, Hàng Đào, Hàng Gai, phố Lê Thái Tổ và các điểm tiếp cận quan trọng khác, để xác định một cách khách quan tác động của công trình đối với toàn bộ hệ thống cảnh quan.

Công trình mới phải “lùi lại” để di sản “tiến lên”.

Không thể đánh giá từng công trình một cách biệt lập. Hồ sơ hiện tại nghiên cứu nhiều dự án lớn xung quanh hồ như công trình 9 tầng tại trụ sở UBND Thành phố, Tháp Tài chính Quốc tế, cụm bảo tàng và khách sạn cao cấp.

Từng công trình đơn lẻ có thể có lý do riêng và thậm chí có thể hợp lý về mặt chức năng. Nhưng vấn đề quan trọng hơn là phải đánh giá “tác động tích lũy”.

Nếu tất cả các dự án cùng được triển khai, tổng thể không gian Hồ Gươm sẽ như thế nào? Chiều cao chung của đường chân trời thay đổi ra sao? Các trục nhìn đến Tháp Rùa, mặt nước và những công trình di sản có bị che khuất hay cạnh tranh? Mật độ người, giao thông, ánh sáng ban đêm và hoạt động thương mại sẽ tác động như thế nào đến cảnh quan?

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng bởi khu vực Hồ Gươm có giới hạn rất khắt khe về sức chứa thị giác và sức chịu tải đô thị.

Không phải cứ nằm ngoài vùng bảo vệ di tích thì có thể xây cao. Ranh giới pháp lý của một di tích không đồng nhất với ranh giới cảm nhận của một cảnh quan đô thị.

Do đó, mọi công trình mới phải được kiểm soát chặt chẽ về chiều cao, khối tích, khoảng lùi, tầm nhìn, vật liệu, màu sắc, ánh sáng ban đêm và cả những chi tiết tưởng như nhỏ như tổ chức mặt đứng, biển hiệu hay vật liệu lát vỉa hè.

Không gian ngầm và bài toán sức chứa đô thị

Khai thác không gian ngầm, như phương án hầm 3–3,5 tầng kết nối với ga C9, có thể là giải pháp tốt để giảm tải cho mặt đất, trả lại không gian cho người đi bộ và cây xanh.

Tuy nhiên, không gian ngầm cần được ưu tiên cho những chức năng mà mặt đất khó đáp ứng nhưng đô thị thực sự cần: giao thông công cộng, bãi đỗ xe và hạ tầng văn hóa.

Cần tránh tình trạng đưa thương mại xuống lòng đất nhưng cuối cùng lại tạo thêm áp lực thương mại hóa lên mặt đất.

Bên cạnh đó, khi mở rộng quảng trường, phố đi bộ và các dịch vụ đô thị, cần đánh giá nghiêm túc “sức chứa du lịch” của khu vực, bao gồm lượng khách, giao thông, tiếng ồn, rác thải, áp lực lên mặt nước, cây xanh và hạ tầng kỹ thuật.

Không nên đồng nhất việc “tăng lượng khách” với “tăng giá trị đô thị”. Một không gian công cộng có chất lượng không nhất thiết là nơi tập trung ngày càng nhiều người, mà là nơi con người có thể sử dụng thoải mái, lâu dài và có nhiều hình thức trải nghiệm.

Quảng trường là không gian của đời sống thường nhật

Việc mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục có thể tạo thêm một không gian công cộng quan trọng cho khu vực trung tâm. Nhưng tuyệt đối không nên biến nơi đây thành một “sân khấu khổng lồ” chỉ để phục vụ các sự kiện quy mô lớn.

Một quảng trường thành công trước hết phải là không gian của đời sống thường nhật: nơi người dân đi bộ, nghỉ chân, gặp gỡ, trò chuyện, vui chơi, đọc sách và thưởng thức nghệ thuật đường phố.

Các sự kiện lớn có thể là một chức năng, nhưng không nên trở thành lý do duy nhất để thiết kế quảng trường.

Giá trị của không gian công cộng được đo bằng khả năng phục vụ đời sống hàng ngày, chứ không chỉ bằng khả năng tạo ra những hình ảnh hoành tráng trong một vài dịp đặc biệt.

Bảo tồn toàn bộ cấu trúc đô thị và “tinh thần nơi chốn”

Bảo tồn Hồ Gươm không thể chỉ dừng ở việc khoanh vùng và giữ lại những di tích đã được xếp hạng.

Điều cần bảo vệ còn là toàn bộ cấu trúc đô thị sống: tỷ lệ và mặt cắt đường phố, nhịp điệu mặt đứng, khoảng trống, cây xanh, các cửa hàng truyền thống, những tuyến đi bộ, các điểm gặp gỡ và cả ký ức cộng đồng được tích lũy qua thời gian.

Đó là lý do mọi đề xuất xây dựng hoặc chỉnh trang cần được kiểm tra đối chiếu qua năm lớp giá trị:

1. Thiên nhiên – sinh thái: mặt nước, cây xanh, vi khí hậu và hệ sinh thái;

2. Lịch sử Thăng Long – Hà Nội: các lớp ký ức và sự kiện gắn với không gian;

3. Kiến trúc đa thời kỳ: di tích, kiến trúc Pháp và các công trình thuộc những giai đoạn phát triển khác nhau;

4. Không gian đô thị: mạng lưới đường phố, quảng trường, tỷ lệ không gian, tầm nhìn và hoạt động công cộng;

5. Ký ức cộng đồng: những trải nghiệm, tập quán và mối quan hệ tinh thần của người dân với Hồ Gươm.

Năm lớp giá trị này tạo thành một chỉnh thể. Nếu chỉ bảo tồn từng công trình mà làm đứt gãy mối quan hệ giữa các lớp, chúng ta có thể giữ được “vật thể” nhưng đánh mất “tinh thần nơi chốn”.

Cần những phương án so sánh thay vì một phương án đã được định trước

Một nguyên tắc cốt lõi trong quy hoạch những khu vực có giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc biệt là phải tránh tư duy “làm trước, hợp thức hóa sau” tức là quyết định sẵn một công trình, một mô hình can thiệp, rồi mới tổ chức tham vấn để tìm kiếm sự đồng thuận cho phương án đó.

Tham vấn cộng đồng không thể trở thành một quy trình mang tính hình thức, với những câu hỏi được thiết kế theo hướng gợi ý người dân lựa chọn giữa các mức độ đồng ý khác nhau với một chủ trương đã định sẵn. Một cuộc tham vấn thực chất phải mở ra khả năng chấp nhận cả những ý kiến phản đối, không đồng tình hoặc đề xuất phương án thay thế.

Vì vậy, đối với những không gian nhạy cảm như khu vực Hồ Gươm, cần đưa ra nhiều kịch bản quy hoạch độc lập để đánh giá và so sánh công khai: từ phương án bảo tồn, chỉnh trang và phục hồi cảnh quan hiện hữu, không xây thêm công trình biểu tượng; phương án can thiệp có kiểm soát với quy mô vừa phải; cho đến phương án xây dựng công trình mới với mức độ tác động lớn hơn.

Mỗi phương án phải được đặt lên cùng một hệ tiêu chí đánh giá rõ ràng, có thể đo lường được, thay vì chỉ dựa vào những lập luận định tính như “tạo điểm nhấn” hay “tăng sức hấp dẫn”. Các tiêu chí cần bao gồm: diện tích không gian công cộng, diện tích cây xanh, khả năng tiếp cận của người đi bộ, tác động đến giao thông, sức chứa du lịch, mức độ che khuất tầm nhìn, ảnh hưởng đến đường chân trời đô thị, cường độ thương mại hóa, chi phí đầu tư và quan trọng nhất là mức độ bảo vệ các giá trị lịch sử, cảnh quan và ký ức đô thị.

Chỉ khi các phương án được đặt cạnh nhau một cách minh bạch, thành phố mới có thể trả lời câu hỏi căn bản: phương án nào tạo ra lợi ích đô thị lớn nhất nhưng gây ra sự xáo trộn và tổn thương thấp nhất đối với cấu trúc, cảnh quan và bản sắc của Hồ Gươm?

Nói cách khác, tham vấn cộng đồng không nên là một quy trình “bịt mắt bắt dê” chỉ đưa ra một lựa chọn đã được chuẩn bị sẵn rồi tìm cách xác nhận sự đồng thuận.

Lời kết

Một Hà Nội hiện đại không nhất thiết phải chứng minh sức mạnh bằng những công trình thật đồ sộ. Sức mạnh của một đô thị trưởng thành còn nằm ở khả năng hiểu được giá trị của những gì mình đã có và biết giới hạn cần thiết cho những gì mình muốn xây thêm.

Hà Nội cần phát triển, nhưng phát triển ở Hồ Gươm phải là sự phát triển có trách nhiệm. Đồ án tái thiết cần hướng tới một không gian công cộng tốt hơn, giao thông thuận tiện hơn, cảnh quan được phục hồi, đời sống đô thị phong phú hơn và các giá trị di sản được nhìn nhận rõ hơn.

Hành trình tái thiết Hồ Gươm không phải là cuộc chạy đua tạo ra một công trình nổi bật, mà là hành trình gìn giữ ký ức đô thị và làm giàu thêm sức sống của thành phố.

Hồ Gươm không cần xây dựng thêm để trở thành biểu tượng. Nó đã là biểu tượng từ rất lâu trước mọi ý tưởng xây dựng mới. Điều chúng ta cần làm là tổ chức lại không gian để những giá trị đã làm nên biểu tượng ấy được nhìn thấy rõ hơn, được sử dụng tốt hơn, được trân trọng hơn và được truyền lại một cách bền vững cho 50 hay 100 năm tới.

Công trình mới có thể thay đổi. Thành phố có thể thay đổi. Nhưng tinh thần của Hồ Gươm cần được gìn giữ để các thế hệ mai sau vẫn có thể nhận ra nơi này – không chỉ bằng mắt, mà bằng ký ức và cảm xúc của chính mình.

Tô Văn Trường