Khi cây lớn, đô thị có đủ chỗ? Không gian sinh trưởng, cắt tỉa và quản trị cây xanh đô thị TPHCM

Mỗi mùa mưa bão, TPHCM lại xuất hiện những sự cố cây xanh: cành gãy, thân cây nghiêng, cây bật gốc. Khi đó, những nguyên nhân quen thuộc thường được nhắc đến là mưa lớn, gió mạnh, sâu bệnh hoặc tuổi cây… Nhưng nếu chỉ dừng lại ở biên bản hiện trường, chúng ta mới nhìn thấy phần cuối của một quá trình có thể đã diễn ra trong nhiều năm.

Một cây trưởng thành không chỉ lớn lên về chiều cao và đường kính thân. Bộ rễ mở rộng, tán cây thay đổi, nhu cầu về nước, đất và không gian cũng tăng lên. Trong khi đó, xung quanh cây lại liên tục được xây dựng, cải tạo và bổ sung hạ tầng. Vỉa hè được lát lại, mặt đất bị nén, công trình kỹ thuật xuất hiện, khoảng không dành cho giao thông thay đổi. Cây tiếp tục lớn, nhưng không gian dành cho cây nhiều khi không lớn theo. Từ đó, sự cố cây xanh cần được nhìn không chỉ như vấn đề của một cá thể cây, mà như một vấn đề của mối quan hệ giữa cây và cấu trúc đô thị.

Cây dầu con rái (cây đã được cắt cụt ngọn) có nhánh cây rơi từ trên cao xuống khiến 1 người tử vong, 1 người bị thương trên đường An Dương Vương (phường Chợ Quán, TPHCM) vào tối ngày 18/9/2026. Ảnh: tác giả chụp vào ngày 30/09

Tuổi cây không phải là một “án tử”

Khi một cây cổ thụ xảy ra sự cố, con số “trên 100 tuổi” rất dễ trở thành thông tin được dùng để giải thích cho tình trạng của cây. Tuổi cao chắc chắn là một yếu tố cần lưu ý và có thể đòi hỏi mức độ theo dõi, đánh giá kỹ hơn. Nhưng tuổi đời không tự nó quyết định mức độ rủi ro. Tuổi cây chỉ là một dòng thông số sinh học, không phải là bản án tử hình. Một cái cây trăm tuổi ở các đô thị lớn trên thế giới vẫn sừng sững xanh tốt nếu nó có “không gian thở”; ngược lại, một cây trẻ hơn vẫn có thể gặp vấn đề nếu bộ rễ bị hạn chế, đất bị nén, cấu trúc thân cành bất thường hoặc chịu nhiều tác động từ hạ tầng xung quanh. Vì vậy, tuổi cây nên được xem là một thông tin trong quá trình đánh giá, không phải là kết luận thay thế cho đánh giá.

Điều này đặc biệt quan trọng với hệ thống cây lâu năm của TPHCM. Giá trị của một cây cổ thụ không chỉ nằm ở tuổi, mà còn ở kích thước tán, bóng mát, hình thái cảnh quan và sự hiện diện lâu dài trong đời sống đô thị. Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi đơn giản “cây đã quá già chưa?”, cần xem xét đồng thời tình trạng thân, cành, bộ rễ, điều kiện đất, lịch sử cắt tỉa và những thay đổi đã diễn ra quanh cây. Mục tiêu không phải là giữ lại mọi cây lâu năm bằng mọi giá, cũng không phải loại bỏ cây chỉ vì tuổi cao, mà là đưa quyết định về với tình trạng thực tế của từng cây và bối cảnh nơi cây đang tồn tại.

Cây trưởng thành cần không gian để tiếp tục lớn

Khi mưa bão đến, tán càng rộng, diện tích đón gió càng lớn, và hệ thống rễ càng trở nên quan trọng hơn trong việc ổn định cây. Tuy nhiên, việc xây dựng đô thị thường chỉ cung cấp không gian ngầm hạn chế cho sự phát triển của cây, cản trở sự mở rộng hoàn toàn của hệ thống rễ và ngăn cản sự hình thành hệ thống rễ sâu và rộng. Kết quả là cấu trúc cây nặng phần ngọn, mất cân bằng lực giữa các yếu tố trên mặt đất và dưới lòng đất, khiến cây dễ bị tổn thương bởi bão.

Trong môi trường tự nhiên, hệ thống rễ có điều kiện phát triển trong một không gian đất liên tục và ít bị chia cắt hơn. Trong đô thị, chính phần không gian dưới đất thường chịu nhiều sức ép nhất. Đất dưới vỉa hè phải chia sẻ với hệ thống cấp nước, thoát nước, điện và viễn thông; bề mặt có thể bị lát kín và đất quá nén chặt (nước và không khí không thể thấm tốt, rễ cây yếu dần); những lần cải tạo hoặc đào thi công có thể tác động đến vùng rễ. Khi đó, phần tán phía trên vẫn tiếp tục phát triển trong khi điều kiện dưới mặt đất không còn tương ứng. Cây càng trưởng thành thì nhu cầu không gian càng lớn, nhưng đô thị càng phát triển lại càng tạo ra nhiều cạnh tranh đối với không gian ấy.

Vì vậy, thiết kế cây xanh không thể chỉ dừng ở việc xác định “trồng cây ở đâu”. Cần tính đến cây sẽ lớn như thế nào và cần bao nhiêu không gian khi trưởng thành. Đây là sự khác biệt giữa bố trí một cây trên mặt bằng và thiết kế một không gian có khả năng nuôi dưỡng cây trong nhiều thập niên. Nếu không tính từ đầu, những xung đột về sau thường được chuyển thành các biện pháp xử lý như cắt tỉa, chỉnh sửa vỉa hè hoặc can thiệp vào bộ rễ.

Do thiếu không gian để sinh trưởng, rễ trồi lên mặt đất và đan chéo nhau mang tiềm ẩn nguy hiểm cho người dân đi đường. Ảnh: tác giả chụp vào ngày 30/09 trên đường An Dương Vương (phường Chợ Quán, TPHCM).

Cổ thụ bị trám xi măng bít kín gốc là hiện trạng thường thấy ở một số tuyến đường ở TPHCM, khiến cây có thể chết dần theo thời gian. Ảnh: tác giả chụp vào ngày 30/09 trên đường An Dương Vương (phường Chợ Quán, TPHCM).

Cắt tỉa: giảm rủi ro trước mắt, nhưng cần nhìn lại không gian của cây

Cắt tỉa là một phần không thể thiếu trong quản lý cây đường phố. Cành chết, cành khô, cành có dấu hiệu bất thường hoặc những bộ phận ảnh hưởng đến giao thông và hạ tầng cần được kiểm tra, xử lý phù hợp. Trước mùa mưa bão, việc rà soát tán cây và loại bỏ những bộ phận có nguy cơ gãy là một biện pháp chủ động nhằm giảm khả năng xảy ra sự cố. Tuy nhiên, việc một số nơi cắt trụi cành, tỉa sạch tán trước mùa mưa biến những hàng cây lâu năm thành những thân cây trơ trụi. Điều này ảnh hưởng đến sức khỏe của cây do mất đi một lượng lớn lá có khả năng quang hợp, dẫn đến tình trạng thiếu chất dinh dưỡng. Những vết thương lớn trên thân cây, có thể dẫn đến sự tấn công của sâu bệnh, cây sẽ phát triển kém và cuối cùng có thể là chết cây.. Cắt tỉa vô tội vạ không làm thành phố an toàn hơn, nó chỉ xác nhận hạn chế của quy hoạch không gian từ ban đầu.

Ngoài ra, nếu một cây năm nào cũng phải cắt để tránh đường dây, biển báo, công trình hoặc duy trì khoảng không giao thông, lịch sử cắt tỉa đó không chỉ là hồ sơ chăm sóc cây mà còn là một tín hiệu về sự tương thích giữa cây và không gian đô thị. Một cây phải liên tục điều chỉnh để “vừa” với một không gian quá hẹp cho thấy vấn đề có thể nằm ở lựa chọn loài, vị trí trồng hoặc cách tổ chức hạ tầng.

Từ xử lý sự cố đến quản trị vòng đời và rủi ro

Cây xanh cần được quản lý như một thành phần sống thay đổi theo thời gian. Điều đó đòi hỏi chuyển từ cách quản lý chủ yếu sau sự cố sang quản trị liên tục: biết cây ở đâu, thuộc loài gì, đang ở giai đoạn phát triển nào, tình trạng ra sao, đã từng cắt tỉa thế nào và khu vực xung quanh đã có những thay đổi gì. Một cơ sở dữ liệu được cập nhật theo thời gian sẽ giúp mỗi cây có một lịch sử quản lý thay vì chỉ xuất hiện trong hồ sơ khi có vấn đề.

Quản trị rủi ro cũng không nên đồng nhất “cây có vấn đề” với “cây phải loại bỏ”. Rủi ro hình thành từ sự kết hợp giữa tình trạng của cây và bối cảnh nơi cây đứng. Một cây có dấu hiệu suy giảm trong khu vực ít người qua lại sẽ có mức độ phơi nhiễm khác với cây nằm trước trường học, trên vỉa hè đông người hoặc cạnh tuyến giao thông lớn. Vì vậy, đánh giá cần xem xét đồng thời cây, vị trí và những gì có thể bị ảnh hưởng nếu xảy ra sự cố. Từ đó mới xác định được biện pháp phù hợp: tiếp tục theo dõi, kiểm tra chuyên sâu, cắt tỉa, cải thiện điều kiện đất và rễ, điều chỉnh không gian hay trong trường hợp cần thiết mới tính đến phương án khác.

Quan trọng hơn, mỗi sự cố cần trở thành dữ liệu phản hồi cho hệ thống. Một cây bật gốc có thể đặt ra câu hỏi về điều kiện đất và bộ rễ; một cành gãy có thể liên quan đến cấu trúc tán và lịch sử cắt tỉa; một tuyến phố thường xuyên phải xử lý cây có thể cho thấy vấn đề trong quan hệ giữa cây và hạ tầng. Khi sự cố được xem như thông tin để điều chỉnh quy trình, quản lý cây xanh mới có thể chuyển từ phản ứng sang chủ động.

Tầm nhìn 100 năm: dành chỗ cho cây hôm nay và cây của ngày mai

TPHCM đang đặt quy hoạch trong khung thời gian 2025–2050, với tầm nhìn 100 năm. Với cây xanh, đây là một khoảng thời gian đặc biệt bởi một cây có thể tồn tại qua nhiều chu kỳ xây dựng, cải tạo và thay đổi hạ tầng. Vì vậy, tầm nhìn dài hạn không chỉ đặt câu hỏi về những cây sẽ được trồng trong tương lai mà còn về những cây cổ thụ đang tồn tại hôm nay. Những cây đã sống qua nhiều thế hệ sẽ tiếp tục già đi trong một thành phố tiếp tục thay đổi. Muốn chúng có khả năng tồn tại, cần bảo vệ không chỉ thân và tán mà cả không gian sinh trưởng của chúng.

Đồng thời, những cây được trồng hôm nay chính là những cây trưởng thành của vài chục năm sau. Nếu chỉ tính toán theo kích thước cây non, những xung đột với hạ tầng sẽ xuất hiện khi cây lớn lên: phải cắt tỉa để tránh đường dây, xử lý rễ, điều chỉnh vỉa hè hoặc thay đổi không gian xung quanh. Tầm nhìn 100 năm vì vậy cần được chuyển thành một yêu cầu cụ thể của thiết kế: không gian dành cho cây phải được tính theo quá trình trưởng thành của cây, chứ không chỉ theo thời điểm cây được trồng.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu lựa chọn cây phù hợp với từng vị trí. Không chỉ chọn loài theo khả năng tạo bóng mát hay giá trị cảnh quan, cần xem xét kích thước khi trưởng thành, đặc điểm bộ rễ, khả năng chịu gió, khả năng thích nghi với điều kiện đô thị và mức độ phù hợp với hạ tầng xung quanh. Những loài cây bản địa, có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và sinh thái địa phương, có thể được ưu tiên trong những không gian phù hợp, đồng thời góp phần duy trì đặc trưng cảnh quan của thành phố.

Như vậy, tầm nhìn 100 năm không chỉ là câu chuyện giữ lại những cây đã tồn tại lâu năm, mà còn là cách thành phố quyết định những cây nào sẽ trở thành cây lâu năm của tương lai. Cây được chọn hôm nay, không gian được dành cho nó hôm nay và cách nó được quản lý trong những thập niên tiếp theo sẽ quyết định diện mạo cây xanh của thành phố về sau.

ThS Mai Vũ Duy – Đại học Cần Thơ, Hội Sinh vật cảnh TP Cần Thơ