Quy hoạch không gian Hồ Gươm cần tuân thủ nghiêm ngặt theo lý thuyết “Tập tích lịch sử”

Dưới góc nhìn quy hoạch đô thị và bảo tồn di sản, việc tái thiết khu vực Hồ Gươm và các khu vực phụ cận cần tuân thủ nghiêm ngặt lý thuyết “Tập tích lịch sử” (Urban Palimpsest) – Là khái niệm để chỉ cấu trúc đô thị được tạo thành từ nhiều lớp không gian, kiến trúc và văn hóa chồng lớp lên nhau theo thời gian, được thể hiện thông qua:

Tính liên tục và kế thừa văn hóa: đô thị không phải là một tờ giấy trắng để xóa đi vẽ lại hoàn toàn. Mỗi thời kỳ lịch sử (phong kiến, thuộc địa, hiện đại, đương đại) đều để lại những “vết tích” không gian. Các lớp kiến trúc này chồng xếp, đan xen và đối thoại với nhau, tạo nên bản sắc độc đáo và chiều sâu văn hóa mà một đồ án quy hoạch mới hoàn toàn không thể tự tạo ra.

Ký ức đô thị và bản sắc cộng đồng: các lớp di sản vật thể và phi vật thể tích tụ qua thời gian, chính là nơi lưu giữ ký ức tập thể của cộng đồng cư dân. Việc tôn trọng “tập tích” giúp cộng đồng duy trì sự kết nối tinh thần với quá khứ, giữ vững nhận diện đô thị trong dòng chảy biến đổi.

Triết lý bảo tồn thích ứng: cần bác bỏ tư duy bảo tồn cực đoan (đóng băng quá khứ) lẫn tư duy duy mỹ/duy kinh tế cực đoan (xóa bỏ quá khứ để làm mới). Thay vào đó, định hướng việc tái thiết đô thị phải là quá trình thêm vào một lớp mới một cách tinh tế, hòa nhập và tôn trọng các lớp kiến trúc cũ đã tồn tại.

Phương án điều chỉnh cục bộ tại các ô quy hoạch khu vực Hồ Gươm

Không gian Hồ Gươm không chỉ là một cấu trúc cảnh quan tự nhiên mà là kết cấu đa tầng văn hóa, lưu giữ dấu ấn liên tục từ thời Phong kiến, thuộc địa Pháp, thời kỳ xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc xen kẽ chiến tranh đến đương đại. Việc hạ giải đồng loạt các công trình thuộc các giai đoạn lịch sử khác nhau để nhường không gian cho quảng trường, công trình biểu tượng mới hay hạ tầng ngầm quy mô lớn…có nguy cơ phá vỡ tính liên tục của lịch sử và làm đứt gãy ký ức đô thị. Vì vậy, nên cân nhắc và có các giải pháp đồng bộ, nhằm cân bằng động giữa bảo tồn và phát triển – Cụ thể:

Bảo tồn thích ứng thay vì giải tỏa triệt để: các công trình di sản qua từng thời kỳ đều mang giá trị lịch sử riêng. Thay vì hạ giải, giải pháp tối ưu là chỉnh trang, chuyển đổi chức năng linh hoạt để vừa đáp ứng nhu cầu đương đại, vừa giữ lại các lớp trầm tích kiến trúc.

Hạn chế can thiệp thô bạo vào vùng lõi: việc xây dựng các điểm nhấn kiến trúc quy mô lớn hay phát triển không gian ngầm đa tầng cạnh hồ, cần đánh giá kỹ tác động đến địa chất, mực nước ngầm và sự hài hòa tổng thể cảnh quan di sản quốc gia đặc biệt.

Ưu tiên sự cân bằng sinh thái – văn hóa: quy hoạch cần cân bằng giữa tính hiện đại, thương mại với không gian văn hóa vốn có của khu vực.

Tóm lại, quy hoạch Hồ Gươm không nên đi theo tư duy xóa bỏ để xây mới. Hà Nội cần tiếp cận theo phương pháp bảo vệ di sản đô thị toàn diện (HUL – Historic Urban Landscape), coi trọng sự đa dạng lịch sử và đặt con người, ký ức đô thị làm trung tâm của mọi sự phát triển.

TS.KTS Nguyễn Tất Thắng – Nghiên cứu viên Cao cấp, Viện Kiến trúc Quốc gia, Bộ Xây dựng