“Đô thị nông nghiệp”, một hướng đi cho thành phố xanh Hà Nội

Nông nghiệp đô thị là một chủ đề được nghiên cứu rộng rãi trong những năm gần đây với mục đích ban đầu là đáp ứng nhu cầu lương thực cho các thành phố. Tại nhiều quốc gia phát triển, nông nghiệp đô thị ngày càng đóng vai trò quan trọng góp phần tạo nên hình ảnh của các thành phố xanh, bằng cách cải thiện chất lượng môi trường sống và hình thành một lối sống đô thị kiểu mới. Vườn di động và các không gian canh tác khác đã tạo nên bản sắc mới cho cảnh quan của các đô thị này, không chỉ dừng lại ở khía cạnh sinh thái, kiến trúc mà còn ở khía cạnh xã hội. Trong bài viết này, chúng tôi muốn trình bày những quan điểm về “tính đô thị”, con đường phát triển từ không gian nông nghiệp trong thành phố đến xây dựng “đô thị nông nghiệp” và chia sẻ một vài ý tưởng đóng góp cho hình ảnh “thành phố xanh” của Hà Nội.

Tính đô thị và sự trở lại của không gian nông nghiệp trong thành phố

Một câu hỏi được đặt ra khi nghiên cứu về không gian đô thị : “Khi gặp những mảnh đất nông nghiệp, liệu chúng ta có thể coi mình vẫn đang ở trong thành phố ?” Giống như phân tích tiêu chuẩn về các thành phố trên thế giới, định nghĩa truyền thống về thành phố không bao gồm các yếu tố nông nghiệp. Tuy nhiên, sự mở rộng đô thị nhanh chóng mang lại sự tiếp biến văn hóa không thể tránh khỏi cho khu vực nông thôn, đặc biệt là trong lối sống của cư dân vùng ngoại ô. Các thành phố đang trở nên quá phong phú và quá đa dạng để có thể giải thích được bằng một định nghĩa duy nhất, một quan niệm duy nhất. Ngoài ra, việc mở rộng hành chính đã buộc các đô thị phải đưa các hoạt động nông nghiệp ven đô vào quá trình phát triển của mình. Vì vậy, “tính đô thị của nông nghiệp” nổi lên như một chủ đề mới trong các cuộc tranh luận trong lĩnh vực quy hoạch đô thị. Trong bối cảnh này, khái niệm “tính đô thị” thường được phân tích ở khía cạnh lối sống đô thị. Theo các nhà nghiên cứu như Anthony Besson, Jon Ellis, “đô thị” thể hiện ở các khía cạnh pháp lý, khoa học và kinh tế. “Kể từ thời điểm nông nghiệp đảm nhận các chức năng khác ngoài chức năng liên quan đến sản xuất hàng hóa thực phẩm, cụ thể là bảo tồn cảnh quan, đa dạng sinh học, phúc lợi xã hội,… , nó sẽ trở thành hàng hóa công cộng … ” [BESSON A., 2009]. Tại nhiều nước, nông nghiệp đã tham gia vào mạng lưới kinh tế đô thị, hệ thống chính trị địa phương và quy hoạch lãnh thổ và chuyển mình để hòa nhập vào không gian đô thị, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, tạo nên cảnh quan, hình ảnh đô thị mới.

Dựa vào những lợi thế vượt trội, tại nhiều thành phố phát triển trên thế giới, nông nghiệp đô thị được sử dụng như một công cụ để cải thiện cảnh quan. Ở các nước phát triển, khái niệm quy hoạch “đô thị nông nghiệp” ngày càng trở nên phổ biến. Nó được định nghĩa là “một cách thiết kế đô thị bằng cách tích hợp tư duy nông nghiệp lâu dài và đảm bảo rằng nông nghiệp hoàn toàn năng động trong xây dựng đô thị”. Ở cấp độ lãnh thổ, các dự án bảo tồn đất nông nghiệp trong chiến lược quy hoạch tổng thể được nghiên cứu dựa trên nhu cầu lương thực địa phương và nguồn tài nguyên của lãnh thổ. Tại Montreal, các dự án bảo tồn đất nông nghiệp được lồng ghép vào quy hoạch công viên đô thị lớn nhằm đáp ứng xu hướng tiêu thụ thực phẩm “Km 0” của người dân thành phố. Thay vì xây chung cư, quỹ đất được chia cho các trang trại đô thị (Urban Farms) và vườn cộng đồng. Tài nguyên ở đây là nguồn nhân lực trẻ muốn khởi nghiệp nông nghiệp bền vững. Các dự án này thành công vì Quebec không coi nông nghiệp là một ngành kinh tế đơn lẻ, mà là một phần của Quy hoạch cảnh quan (Landscape Planning). Họ bảo vệ đất không chỉ để trồng trọt, mà còn để điều hòa khí hậu và giữ gìn bản sắc lãnh thổ.

Ảnh 1: Không gian nông nghiệp đô thị tại thư viện Hochelaga-Maisonneuve, Montréal-Nord (Canada) Nguồn: Lea-Kim Chateauneuf

Một số đô thị của Pháp đã tích hợp không gian nông nghiệp vào các dự án đô thị của họ. Ví dụ trong dự án khu đô thị mới Teisseire thành phố Grenoble, giữa 36 đơn vị nhà ở xã hội, các nhà quy hoạch sử dụng những khu vườn nông nghiệp để định hình không gian đường phố. “Tấm thảm xanh mướt” này phân chia rõ ràng các tòa nhà. Nó cho phép cả hai giữ khoảng cách với nhau trong khi vẫn kết nối chúng bằng hoạt động cộng đồng, tạo nên một không gian đối thoại giữa hai tòa nhà. Dự án tái thiết khu phố Teisseire là một minh chứng điển hình cho chiến lược “thành phố chuyển tiếp” (city in transition) của Pháp. Tại đây, nông nghiệp không chỉ là một mảng xanh trang trí mà được tích hợp sâu vào quy hoạch để giải quyết các vấn đề về xã hội, kinh tế và môi trường. Thay vì chỉ trồng cây bóng mát, quy hoạch ưu tiên các loại cây ăn quả (táo, lê, dâu tây rừng) dọc theo lối đi, cho phép người dân tự do hái lượm. Các không gian nông nghiệp này đồng thời đóng vai trò là các bãi lọc sinh học và rãnh thấm nước, giúp giảm tải cho hệ thống thoát nước của Grenoble – thành phố vốn nằm trong lòng chảo giữa các dãy núi và dễ bị ngập úng cục bộ. Dự án Teisseire là một phần lý do giúp Grenoble đạt danh hiệu Thủ đô Xanh Châu Âu năm 2022. Thông qua việc tích hợp vào quy hoạch, nông nghiệp đô thị có thể đóng góp sâu sắc vào cảnh quan đô thị. Ở nhiều khu dân cư tại Pháp, “vườn nông nghiệp lân cận” đã được coi là công cụ quy hoạch đô thị và chủ sở hữu sẽ duy trì cùng sự tham gia của các hội nhóm địa phương. Giờ đây “không gian xanh nông nghiệp” đã trở thành một công cụ để cải thiện các không gian trống và là mục tiêu của nhiều dự án khu đô thị mới tại Pháp.

Ảnh 2: Dự án khu đô thị mới Teisseire thành phố Grenoble (Pháp) Nguồn: Chapuis Royer architectes

Nông nghiệp trong không gian kiến trúc

Trong lĩnh vực kiến trúc và cảnh quan, các kiến trúc sư cũng đang nghiên cứu giải pháp sử dụng không gian nông nghiệp trong các công trình kiến trúc. Nhờ những tiến bộ về khoa học, công nghệ sinh thái và nông học, các kiến trúc sư cảnh quan tìm ra giải pháp kỹ thuật để hiện thực hóa ý tưởng của mình về không gian bên trong và bên ngoài công trình. Từ đó, việc nghiên cứu các giải pháp về không gian nông nghiệp phát triển mạnh, không chỉ để tạo ra những yếu tố kiến trúc đẹp mà còn vì sự bền vững của thành phố trong tương lai. Trong trung tâm thành phố, các kiến trúc sư đang ngày càng sử dụng giải pháp tường và mái nhà xanh với nhiều lợi ích khác nhau. Ưu điểm đầu tiên của loại mặt tiền xanh này là xử lý vấn đề nhiệt độ và bức xạ nhiệt của các tòa nhà. Nghiên cứu cho thấy biến động nhiệt độ của bức tường xanh thấp hơn 50% so với tường thông thường. Ngoài ra, chúng hấp thu được 40 đến 80% ánh sáng, do đó bảo vệ mặt tiền khỏi tia UV và hạn chế bức xạ nhiệt của các tòa nhà. Cùng với đó, những bức tường xanh còn mang lại lợi ích sinh thái quan trọng bằng cách tăng cường đa dạng sinh học đô thị. Ý tưởng sử dụng bề mặt thẳng đứng để canh tác đang được phát triển trong các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới.

Tiếp theo, những khu vườn nông nghiệp trên mái nhà xanh cũng đang trở nên rất phổ biến tại các thành phố. Tại Pháp, đã có những dự án nghiên cứu lớn về chủ đề này, ví dụ như các nghiên cứu của trường AgroParisTech (trường kỹ thuật nông nghiệp). Các kỹ sư đã khởi động một dự án nông nghiệp đô thị trên mái các tòa nhà của họ. Nhờ những không gian thực hành nông nghiệp này, họ đã nghiên cứu những lợi thế của không gian nông nghiệp đô thị của mái nhà xanh không chỉ đối với các tòa nhà mà còn đối với môi trường thành phố và cảnh quan đô thị. Thành phố Paris không chỉ coi vườn trên mái là một xu hướng trang trí, mà đã nâng tầm nó thành một trụ cột chiến lược trong chính sách quy hoạch đô thị bền vững. Mục tiêu cốt lõi là biến “Kinh đô Ánh sáng” thành một “Kinh đô Xanh” vào năm 2030 và trung hòa carbon vào năm 2050. Bắt đầu từ năm 2016, Sáng kiến “Parisculteurs” (Người nông dân Paris) trở thành một chiến lược xương sống của thành phố. Qua đó, « Paris đặt mục tiêu đạt 100 hecta không gian xanh trên tường và mái nhà vào năm 2020, trong đó ít nhất 33 hecta được dành cho nông nghiệp đô thị. Dự án trang trại điển hình là Nature Urbaine trên nóc trung tâm triển lãm Porte de Versailles. Với diện tích 14.000 m², đây không chỉ là một vườn rau mà còn là một mô hình kinh doanh bền vững với dịch vụ cho thuê lô đất, tổ chức sự kiện và cung cấp rau củ cho các nhà hàng cao cấp trong khu vực » (theo Parisculteurs). Ở nước ta, vườn di động trên mái nhà và ban công rất phổ biến. Người dân sử dụng các hộp xốp để trồng rau trên những không gian này, trao đổi kinh nghiệm, sản phẩm và cũng đã tạo nên những cộng đồng “nông dân đô thị” – dù không chính thức nhưng rất đáng chú ý.

Ảnh 3: Vườn trên mái đã trở nên phổ biến tại Paris (Pháp) Nguồn: AgroParisTech

Ngày nay, công nghệ “thủy canh và khí canh” được coi là “sản phẩm công nghệ cao”, được áp dụng tại các trang trại đô thị ở các nước phát triển như Nhật Bản, Mỹ, Pháp, Singapore… Trong đó, thành phố New York rất nổi tiếng với các dự án “nhà kính trên sân thượng”. Đây là những trang trại thương mại trên các tòa nhà bên trong thành phố. Những trang trại này sử dụng phương pháp thủy canh để sản xuất một phần đáng kể các sản phẩm thực phẩm cho thành phố. Đối với sản xuất nông nghiệp trong nhà, công nghệ này cho phép chúng ta canh tác trong khí hậu nhân tạo, tái tạo ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ và gió từ bên ngoài. Nó được tổ chức theo chiều dọc trên các nền tảng kỹ thuật chồng lên nhau. Phương pháp sản xuất không cần đất đã đặt ra yêu cầu về một loại hình xây dựng mới: trang trại đô thị thẳng đứng. Tuy nhiên, những công trình “trang trại thẳng đứng” vẫn là những ý tưởng kiến trúc của tương lai, góp phần xây dựng mô hình “đô thị nông nghiệp”, hướng tới những thành phố bền vững. Trên con đường này, nông nghiệp không dừng lại ở hoạt động kinh tế, xã hội mà trở nên “đô thị” hơn, “sinh thái” hơn và tham gia trực tiếp vào cảnh quan, tạo nên những biểu tượng về một thành phố xanh.

Đô thị nông nghiệp, một hướng đi cho hành lang và vành đai xanh Hà Nội

Trong Đề án quy hoạch thành phố xanh Hà Nội, một trong những vấn đề quan trọng là cấu trúc hành lang và vành đai xanh, nơi các yếu tố công nghệ, lịch sử, văn hóa và tự nhiên phát triển cân bằng, hướng tới sự cân bằng. Đây sẽ là một cơ hội để Hà Nội khai thác nguồn lực và thế mạnh của mình trong việc ứng dụng nông nghiệp đô thị cho kết cấu xanh này. Trong đó, không gian nông nghiệp đô thị sẽ trở thành yếu tố quan trọng góp phần tạo nên cảnh quan bền vững của thành phố Hà Nội. Để tích hợp các hệ thống không gian “đô thị nông nghiệp” vào quy hoạch, chúng ta cần các công cụ để thiết lập và bảo tồn “thiên nhiên trong thành phố”. Tại các khu vực “hành lang và công viên nông nghiệp”, việc xây dựng cần được hạn chế và môi trường canh tác cần được bảo vệ. Cảnh quan cũng như các hoạt động nông nghiệp được tiếp tục và cải thiện. Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần phải tính đến tác động của quá trình phân mảnh do hoạt động của con người gây ra đối với hệ sinh thái và tính liên tục của sinh thái. Các hoạt động canh tác của con người có thể ảnh hưởng đến đa dạng sinh học, chẳng hạn như thâm canh đất nông nghiệp và đô thị hóa một phần. Khu vực hành lang xanh cần được phát triển như một hành lang sinh thái liên tục, nhằm tăng cường mối liên kết giữa thiên nhiên và khu vực đô thị, góp phần tạo nên “kết cấu sống” của lãnh thổ với các không gian sản xuất nông nghiệp xanh.

Cùng vói đó, các không gian nông nghiệp đô thị và ven đô mới, sẽ được phát triển trong các khu vực vành đai trung gian. Vườn cộng đồng và trang trại đô thị sẽ cần được tổ chức ở rìa các đô thị trung tâm và vệ tinh. Chúng được khớp nối trong một hệ thống và trong sự tương tác giữa tổ chức không gian và các quá trình sinh thái. Hệ thống này sẽ giải quyết các vấn đề về đảo nhiệt, ô nhiễm và điều hòa không khí vi mô. Nó sẽ hình thành vùng đệm đa dạng sinh học cần thiết ở các khu vực ven đô thị, tạo điều kiện thuận lợi cho sự di chuyển của các quần thể thực vật và động vật. Ngoài duy trì tính liên tục của cảnh quan, việc phủ xanh cơ sở hạ tầng là giải pháp hữu hiệu giải quyết vấn đề giảm phát thải CO2, góp phần cải thiện hệ sinh thái đô thị. Tiếp theo, với khu vực làng nông nghiệp, làng nghề ven đô của Hà Nội, ý tưởng “làng đô thị xanh” được coi là giải pháp tối ưu, khả thi để giải quyết hậu quả của quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Mô hình này này nhằm mục đích xây dựng các khu dân cư sinh thái và bền vững cho thành phố tương lai, bằng cách khai thác hiệu quả các hoạt động nông nghiệp cùng các dịch vụ mới cũng có thể được phát triển. Trong chiến lược thành phố xanh ở quy mô này, quy hoạch mạng lưới xanh và xanh lam (không gian xanh và mặt nước) và quy hoạch các mạng lưới sinh thái sẽ là những công cụ củng cố đặc điểm tự nhiên của Hà Nội. Bằng cách tham gia vào mạng lưới này, nông nghiệp đô thị không chỉ có thể đóng góp vào hình ảnh “tự nhiên” và sinh thái của thành phố mà còn góp phần tạo nên bản sắc đô thị.

Minh hoạ : Sơ đồ hệ sinh thái nông nghiệp Hà Nội – khung vàng bổ trợ “Khung xanh và xanh lam”, nguồn: Duy Đức, dữ liệu trích Quy hoạch tổng thể Thủ đô 03.2026

Cuối cùng, kiến trúc trung tâm của “đô thị nông nghiệp” sẽ là những giải pháp không gian canh tác trong nhà, không gian canh tác trên mái, trên mặt tiền. Chúng ta đã có những ví dụ được xây tại Việt Nam như công trình trường Farming Kindergarten, Đồng Nai của kiến trúc sư Võ Trọng Nghĩa, Takashi Niwa, Masaaki Iwamoto. Trên mái của ngôi trường này, các kiến trúc sư đã tạo ra những vườn rau. Nhờ độ dốc, trẻ em có thể chạy lên và tiếp cận mọi phần của khu vườn trên mái của tòa nhà. Ở một ví dụ khác, kiến trúc cũng có thể hướng tới khía cạnh xã hội của nông nghiệp đô thị, như trong dự án nhà kính làm từ vật liệu tái chế tại Đồ Sơn của kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào, là một ví dụ điển hình của kiến trúc xã hội. Sử dụng vật liệu có thể tái chế và cấu trúc tre, kiến trúc sư đã tạo ra những hình thức vườn ươm mới cho cộng đồng. Nhờ những giá trị nhân văn và giải pháp kiến trúc đặc biệt này mà công trình này đã giành được 2 giải thưởng “Green Good Design” và “Spec Go Green Awards”. Bằng cách tích hợp các nguyên tắc và mô hình của kiểu thiết kế này, các không gian “đô thị nông nghiệp” có thể góp phần củng cố cảnh quan sinh thái và chất lượng của thành phố.

Ảnh 4: Trường Farming Kindergarten, Đồng Nai của kiến trúc sư Võ Trọng Nghĩa (Việt Nam) Nguồn: Gremsy, Hiroyuki Oki

Kết luận

Hiện nay, triết lý phát triển “đô thị nông nghiệp” không dừng lại ở năng suất. Cách tiếp cận này hướng đến sự hợp tác, bền vững, vận hành của toàn bộ hệ thống và trên hết là hài hòa giữa con người và cảnh quan, cung cấp thực phẩm, năng lượng một cách bền vững. Nó mang đến khả năng tạo ra một lối sống khác cho thành phố và thiết lập một mô hình “đô thị kiểu mới”. Tại đó, thành phố không phải là một vật thể biệt lập trong các bức tường của nó mà tất cả các công trình và không gian đô thị phải là một phần của mạch sinh thái thân thiện và đáng sống.

Vấn đề tích hợp các không gian nông nghiệp vào thành phố không phải là việc dễ dàng bởi sự thay đổi cơ cấu đô thị rất phức tạp, đặc thù một số không gian trồng trọt và chăn nuôi có thể gây ra những tranh chấp. Tuy nhiên, với tầm nhìn 100 năm, việc làm này là đáng để Hà Nội cân nhắc trong bối cảnh phát triển đô thị bền vững và hướng tới một lối sống xanh. Để làm được điều này, chúng ta cần thực hiện những nghiên cứu liên ngành về hệ thống không gian nông nghiệp mới và việc tích hợp hệ thống này vào quy hoạch đô thị thông qua những công cụ hiện có. Với mục tiêu phát triển thành phố xanh Hà Nội, đây là cơ hội lý tưởng để lồng ghép các dự án “đô thị nông nghiệp” trên các quy mô khác nhau của thành phố.

Tài kiệu tham khảo

1. BESSON Anthony (2009) Làm thế nào việc tích hợp các hoạt động nông nghiệp vào thành phố có thể tạo ra những thay đổi trong hình thái đô thị của các đô thị lớn của chúng ta? Trường Kiến trúc Quốc gia Grenoble (Luận án)

2. DÉALLE-FACQUEZ François (2013), Nông nghiệp đô thị: một dự án đô thị như bao dự án khác, Métropolitiques

3. BA Awa, AUBRY Christine (2011) Sự đa dạng và tính bền vững của nông nghiệp đô thị: một sự thích ứng cần thiết của các khái niệm? Norois 2011/4 (số 221) Nhà xuất bản: Presses univ. từ Rennes

4. DUCHEMIN Eric, WERGMULLER Fabien (2010) Tính đa chức năng của nông nghiệp đô thị ở Montreal: một nghiên cứu về các diễn ngôn trong chương trình vườn cộng đồng, VertigO – tạp chí điện tử về khoa học môi trường, Tập 10, Số 2

5. VILJOEN André, BOHN Katrin, HOWE Joe (2005) Cảnh quan đô thị sản xuất liên tục: thiết kế nông nghiệp đô thị cho các thành phố bền vững, Architectural Press – Một ấn phẩm của Elsevier

Bùi Duy Đức – Tiến sĩ, Kiến trúc sư đô thị tại Toulouse, Pháp