Tòa nhà Catinat và Art Deco: Kiến trúc của sự chuyển tiếp trong đô thị Sài Gòn

Bài viết tiếp cận tòa nhà Catinat (26 Lý Tự Trọng, TPHCM) như một trường hợp tiêu biểu của kiến trúc Art Deco trong tiến trình chuyển tiếp của đô thị Sài Gòn đầu thế kỷ XX. Được xây dựng vào cuối thập niên 1920, công trình phản ánh sự dịch chuyển từ kiến trúc thuộc địa Tân cổ điển sang ngôn ngữ kiến trúc hiện đại thông qua các đặc điểm hình khối giản lược, mặt đứng phẳng và chi tiết trang trí hình học. Trải qua nhiều biến động lịch sử và thay đổi công năng, từ cao ốc tư nhân, không gian ngoại giao đến chung cư và tổ hợp thương mại – văn hóa đương đại, tòa nhà Catinat cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của kiến trúc Art Deco trước các biến đổi đô thị. Bài viết cho rằng Art Deco tại Catinat không chỉ là phong cách thẩm mỹ, mà còn là kiến trúc của sự chuyển tiếp, phản ánh trạng thái lưng chừng và bản sắc lai đặc trưng của Sài Gòn.

MỞ ĐẦU – BỐI CẢNH & VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Vai trò của Art Deco trong tiến trình hiện đại hóa kiến trúc Sài Gòn đầu thế kỷ XX

Trong tiến trình hiện đại hóa kiến trúc đô thị Sài Gòn đầu thế kỷ XX, phong cách Art Deco xuất hiện như một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng giữa kiến trúc Tân cổ điển mang tính biểu trưng quyền lực thuộc địa và kiến trúc hiện đại hướng đến công năng và tính hợp lý hình khối [8, tr.94]. Nếu kiến trúc Tân cổ điển dựa trên hệ thức cột, trục đối xứng và các yếu tố trang trí mang diễn ngôn chính trị rõ rệt, thì Art Deco tại Sài Gòn được tiếp nhận theo hướng tiết chế, hình học hóa và giảm thiểu biểu tượng, phù hợp với bối cảnh một đô thị thuộc địa đang vận động nhanh chóng dưới tác động của kinh tế, giao thông và thương mại quốc tế.

Trong dòng chảy này, Art Deco không chỉ phản ánh sự thay đổi về thẩm mỹ kiến trúc mà còn cho thấy sự điều chỉnh tư duy thiết kế nhằm thích ứng với những yêu cầu mới của đô thị hiện đại. Các công trình Art Deco tại Sài Gòn vận hành trong một không gian đô thị đa tầng, nơi nhiều hệ giá trị chính trị, văn hóa và xã hội cùng tồn tại song song. Chính tính dung hòa này khiến Art Deco trở thành một ngôn ngữ kiến trúc phù hợp với trạng thái chuyển tiếp kéo dài của Sài Gòn trong nửa đầu thế kỷ XX.

Giới thiệu tòa nhà Catinat 

Tòa nhà Catinat tại số 26 Lý Tự Trọng, Quận 1, TPHCM được xây dựng vào cuối thập niên 1920, trong giai đoạn bùng nổ đầu tư bất động sản tại Sài Gòn, và được xem là một trong những ví dụ tiêu biểu của kiến trúc Art Deco tại Việt Nam [6]. Công trình do Société Urbaine Foncière d’Indochine (SUFI) đầu tư, ban đầu mang tên Catinat Building hoặc SUFI Building, phản ánh rõ định hướng phát triển các cao ốc tư nhân theo mô hình đô thị hiện đại phương Tây. Nhờ vị trí chiến lược tại giao lộ Đồng Khởi – Lý Tự Trọng, tòa nhà sớm trở thành một không gian mang tính quốc tế và liên tục thay đổi vai trò trong lịch sử đô thị Sài Gòn. Từ một cao ốc tư nhân, Catinat trở thành trụ sở Lãnh sự quán Hoa Kỳ từ năm 1932, là địa điểm bị đánh bom trong Chiến tranh Thế giới thứ hai [2], và sau đó là nơi đặt các văn phòng liên quan đến CIA trong thập niên 1960 [3]. Sau năm 1975, công trình tiếp tục được chuyển đổi thành chung cư, đồng thời dần hình thành một tổ hợp thương mại – văn hóa tự phát với các quán cà phê, gallery và cửa hàng thời trang ở các tầng thấp [1], [4]. Chuỗi biến đổi này cho thấy Catinat không chỉ là một công trình kiến trúc đơn lẻ mà còn là một thực thể đô thị gắn chặt với các chuyển dịch lịch sử – xã hội của Sài Gòn.

Tòa nhà Catinat năm 1941, trụ sở Lãnh sự quán Hoa Kỳ trước khi bị đánh bom  (Nguồn Tư liệu internet).

Vấn đề nghiên cứu

Về mặt kiến trúc, tòa nhà Catinat thể hiện rõ các đặc trưng của Art Deco thông qua mặt đứng phẳng, các đường chỉ ngang dứt khoát, hệ ban công sắt uốn họa tiết hình học và đặc biệt là góc bo tròn tại giao lộ – một yếu tố tiêu biểu của giai đoạn Streamline Moderne [7]. Sự giản lược trang trí và tính tương đối trung tính của ngôn ngữ Art Deco cho phép công trình thích ứng với nhiều công năng và bối cảnh chính trị khác nhau mà không cần thay đổi cấu trúc cơ bản. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu trước đây về tòa nhà Catinat cũng như kiến trúc Art Deco tại Sài Gòn chủ yếu dừng lại ở việc mô tả hình thức kiến trúc hoặc giá trị lịch sử đơn lẻ, chưa làm rõ vai trò của Art Deco như một hệ thẩm mỹ phản ánh trạng thái chuyển tiếp và bản sắc đô thị lai của Sài Gòn. Xuất phát từ khoảng trống đó, bài viết này tiếp cận tòa nhà Catinat không chỉ như một di sản kiến trúc Art Deco, mà như một minh chứng cho “kiến trúc của sự chuyển tiếp” trong đô thị Sài Gòn. Thông qua việc đặt công trình vào bối cảnh lịch sử, kiến trúc và sự biến đổi công năng theo thời gian, nghiên cứu hướng đến việc làm rõ cách Art Deco trở thành một ngôn ngữ kiến trúc phù hợp với trạng thái lưng chừng giữa thuộc địa và hiện đại, giữa ngoại lai và bản địa – những đặc điểm cốt lõi đã định hình bản sắc đô thị Sài Gòn trong suốt thế kỷ XX.

Art Deco trong vùng “giữa” của hiện đại hóa đô thị: So sánh với Tân cổ điển thuộc địa và Chủ nghĩa Hiện đại quốc tế

Trong tiến trình hiện đại hóa kiến trúc đô thị đầu thế kỷ XX, Art Deco có thể được xem như một hình thức kiến trúc mang tính trung gian, nằm giữa hai hệ hình đối lập: kiến trúc Tân cổ điển thuộc địa và kiến trúc hiện đại theo Chủ nghĩa Quốc tế. Kiến trúc Tân cổ điển thuộc địa, với hệ thức cột, trục đối xứng và các yếu tố trang trí mang tính biểu trưng, vận hành như một diễn ngôn quyền lực nhằm khẳng định trật tự chính trị và văn hóa của chính quyền thực dân. Trong mô hình này, hình thức kiến trúc gắn chặt với ý nghĩa đại diện, khiến công trình khó thích ứng trước những biến đổi công năng và xã hội. Ngược lại, kiến trúc hiện đại theo Chủ nghĩa Quốc tế theo đuổi sự giản lược và chức năng hóa triệt để, từ bỏ trang trí và ký ức lịch sử để hướng đến tính phổ quát và công năng thuần lý. Tuy nhiên, chính tính chuẩn hóa cao này lại khiến kiến trúc hiện đại quốc tế dễ rơi vào trạng thái phi địa điểm, đặc biệt trong các đô thị hậu thuộc địa nơi bản sắc được hình thành từ sự chồng lớp lịch sử và văn hóa.

Art Deco xuất hiện giữa hai cực đó như một “vùng giữa” của hiện đại hóa kiến trúc. Phong cách này từ bỏ ngôn ngữ biểu tượng trực tiếp của Tân cổ điển nhưng chưa đoạn tuyệt hoàn toàn với yếu tố thẩm mỹ và trang trí như Chủ nghĩa Hiện đại. Thông qua hình khối giản lược, mặt đứng phẳng và các chi tiết hình học trừu tượng, Art Deco tạo ra một ngôn ngữ kiến trúc vừa hiện đại vừa linh hoạt. Chính trạng thái lưng chừng này cho phép Art Deco thích ứng với nhiều bối cảnh chính trị, xã hội và công năng khác nhau, trở thành một cấu trúc kiến trúc phù hợp với các đô thị chuyển tiếp như Sài Gòn đầu thế kỷ XX.

ART DECO VÀ TRẠNG THÁI CHUYỂN TIẾP

Chuyển tiếp lịch sử – chính trị

Trong bối cảnh lịch sử đô thị Sài Gòn đầu thế kỷ XX, tòa nhà Catinat có thể được xem là một trường hợp tiêu biểu phản ánh sự chuyển tiếp giữa các trật tự quyền lực và mô hình sử dụng không gian khác nhau. Được đầu tư bởi Société Urbaine Foncière d’Indochine (SUFI) vào cuối thập niên 1920, công trình ban đầu được định vị như một cao ốc tư nhân hiện đại, phục vụ cho tầng lớp trung lưu và giới kinh doanh trong giai đoạn kinh tế đô thị Sài Gòn phát triển mạnh mẽ [6]. Trong giai đoạn này, Catinat vận hành chủ yếu như một không gian thương mại – dịch vụ, chưa mang tính biểu tượng chính trị rõ rệt. Việc Lãnh sự quán Hoa Kỳ thuê tầng hai của tòa nhà từ năm 1932 đã đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong lịch sử sử dụng công trình, đưa Catinat vượt ra khỏi vai trò thuần túy thương mại để trở thành một không gian ngoại giao mang tính quốc tế [3]. Sự kiện tòa nhà bị hư hại bởi vụ đánh bom năm 1941 cho thấy Catinat không chỉ là một công trình kiến trúc đơn lẻ mà còn là một điểm nút trong mạng lưới chính trị – đô thị của Sài Gòn thời chiến [2]. Tuy nhiên, những biến cố này không kéo theo sự thay đổi căn bản về hình thức kiến trúc, cho thấy mức độ ổn định của cấu trúc công trình trước các tác động lịch sử. Bước sang thập niên 1960, khi các văn phòng liên quan đến Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) được đặt tại đây, Catinat tiếp tục được tái sử dụng trong một bối cảnh chính trị nhạy cảm mà không cần điều chỉnh đáng kể về mặt kiến trúc [3]. Sau năm 1975, việc chuyển đổi công trình thành chung cư cho cán bộ và người dân đặt Catinat vào một trạng thái chuyển tiếp mới, từ không gian gắn với quyền lực và ngoại giao sang không gian sinh hoạt đời thường, phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc xã hội đô thị Sài Gòn [4]. Chuỗi biến đổi này cho thấy Catinat là một công trình liên tục được “đọc lại” và tái sử dụng theo các trật tự quyền lực khác nhau, trong khi hình thức kiến trúc cơ bản vẫn được duy trì.

Chuyển tiếp thẩm mỹ – kiến trúc

Về mặt hình thức kiến trúc, tòa nhà Catinat (26 Lý Tự Trọng) thường được xếp vào nhóm công trình Art Deco tiêu biểu tại TPHCM, với bố cục năm tầng, mặt đứng phẳng giản lược, hệ ban công sắt uốn hình học và đặc biệt là góc bo tròn tại giao lộ Đồng Khởi – Lý Tự Trọng, một đặc trưng của giai đoạn Streamline Moderne [8]. Những đặc điểm này đánh dấu sự dịch chuyển khỏi ngôn ngữ trang trí Tân cổ điển trước đó, đồng thời đặt công trình vào dòng chảy kiến trúc hiện đại quốc tế thập niên 1920, được tiếp nhận và điều chỉnh theo bối cảnh đô thị Sài Gòn [7]. Ở cấp độ hình khối, mặt đứng của Catinat được tổ chức theo các dải ngang lặp lại, hình thành từ hệ ban công, đường chỉ và mảng tường phẳng. Trật tự này tạo nên một nhịp điệu thị giác ổn định nhưng không phụ thuộc vào trục đối xứng nghiêm ngặt như kiến trúc Tân cổ điển, cho phép công trình thích ứng với bối cảnh đô thị góc phố mà không phá vỡ tính liên tục của mặt đứng. Tỷ lệ các tầng được kiểm soát theo chiều ngang nhiều hơn chiều đứng, góp phần làm giảm tính phô trương và tạo cảm giác trung tính về mặt thị giác.

Mặt đứng và góc bo tròn tại giao lộ Đồng Khởi – Lý Tự Trọng, đặc trưng của Art Deco giai đoạn Streamline Moderne tại tòa nhà Catinat (Nguồn Tác giả, 2026)

Tinh thần tiết chế của Art Deco tại Catinat không chỉ thể hiện ở mặt đứng mà còn tiếp tục được duy trì trong hệ thống chi tiết trang trí và không gian nội thất. Các hoa văn sắt uốn tại lan can ban công và tay vịn cầu thang sử dụng hình học đối xứng, vừa tạo nhịp điệu thị giác ổn định vừa phản ánh sự kết hợp giữa kỹ nghệ kim loại hiện đại và tay nghề thủ công của thập niên 1920 . Bên cạnh đó, lớp gạch bông lát sàn tại các hành lang và một số căn hộ cũ vừa đóng vai trò trang trí vừa góp phần tổ chức không gian và định hướng chuyển động, phù hợp với tư duy kiến trúc chú trọng công năng và trải nghiệm sử dụng . Hệ thống thang máy lồng sắt cổ được bảo tồn đến ngày nay tiếp tục nhấn mạnh tính “ở giữa” của Art Deco tại Catinat, nơi công nghệ hiện đại được biểu đạt thông qua hình thức thủ công, tạo nên một trải nghiệm không gian vừa hiện đại vừa mang dấu ấn lịch sử.

Chi tiết lan can và tay vịn cầu thang sắt uốn hình học đối xứng, thể hiện kỹ nghệ kim loại và thẩm mỹ Art Deco đầu thế kỷ XX (Nguồn Tác giả, 2026)

Gạch bông lát sàn hành lang tại tòa nhà Catinat, kết hợp chức năng tổ chức không gian và trang trí theo tư duy công năng của Art Deco (Nguồn Tác giả, 2026)

Thang máy lồng sắt cổ được bảo tồn, phản ánh sự giao thoa giữa công nghệ hiện đại và thủ công trong Art Deco tại Catinat (Nguồn ELLE Man, 2016)

Chuyển tiếp công năng

Khả năng thích ứng công năng của tòa nhà Catinat trong suốt gần một thế kỷ cho thấy Art Deco không chỉ tồn tại như một phong cách thẩm mỹ mà còn như một cấu trúc kiến trúc linh hoạt. Việc các tầng thấp của tòa nhà hiện nay được cải tạo thành quán cà phê, gallery và cửa hàng thời trang, trong khi các tầng trên vẫn duy trì chức năng ở, diễn ra mà không làm phá vỡ cấu trúc tổng thể của công trình [1]. Điều này cho thấy mối quan hệ tương đối lỏng giữa hình thức kiến trúc và công năng sử dụng. Sự song song giữa đời sống cư dân lâu năm và các hoạt động văn hóa – thương mại đương đại đã biến Catinat thành một không gian chồng lớp ký ức, nơi quá khứ và hiện tại cùng tồn tại trong cùng một khung kiến trúc [5]. Không gian kiến trúc không bị “đóng khung” như một di tích, mà tiếp tục được tái diễn giải thông qua các thực hành sử dụng hàng ngày. Từ góc nhìn đô thị, Catinat phản ánh rõ bản sắc lai của Sài Gòn – một thành phố không ngừng vận động giữa các cực đối lập như thuộc địa và hậu thuộc địa, ngoại lai và bản địa, truyền thống và hiện đại. Trong bối cảnh đó, Art Deco tại Catinat có thể được xem như một “vùng đệm” thẩm mỹ và cấu trúc, cho phép các mâu thuẫn đô thị cùng tồn tại trong một khung kiến trúc ổn định. Chính trạng thái chuyển tiếp kéo dài này đã giúp Catinat tồn tại không như một di tích tĩnh, mà như một thực thể đô thị sống, gắn với đời sống đương đại của Sài Gòn.

Sự thích ứng công năng của tòa nhà Catinat với các chức năng thương mại – văn hóa đương đại, minh chứng cho tính linh hoạt của cấu trúc Art Deco

GIÁ TRỊ & GỢI MỞ NGHIÊN CỨU

Thông qua trường hợp tòa nhà Catinat (26 Lý Tự Trọng), nghiên cứu cho thấy kiến trúc Art Deco tại Sài Gòn không chỉ là kết quả của quá trình tiếp nhận một phong cách thẩm mỹ hiện đại từ phương Tây, mà còn là sản phẩm của sự điều chỉnh và dung hòa nhằm thích ứng với bối cảnh đô thị thuộc địa đang biến đổi mạnh mẽ trong nửa đầu thế kỷ XX. Art Deco tại Catinat phản ánh rõ sự dịch chuyển từ kiến trúc Tân cổ điển mang tính biểu trưng quyền lực sang một ngôn ngữ kiến trúc tiết chế, tương đối trung tính và linh hoạt hơn, phù hợp với những biến động liên tục về chính trị, kinh tế và xã hội của Sài Gòn trong giai đoạn này.

Những thay đổi công năng liên tục của tòa nhà – từ cao ốc tư nhân, không gian ngoại giao, các chức năng hành chính đến chung cư và tổ hợp thương mại – văn hóa đương đại – cho thấy Art Deco không chỉ tồn tại như một lớp vỏ hình thức, mà như một cấu trúc kiến trúc có khả năng dung nạp các lớp sử dụng khác nhau theo thời gian [2], [8]. Chính tính phi biểu trưng và sự giản lược hình khối của Art Deco đã giúp Catinat tránh bị gắn chặt với một hệ ý nghĩa chính trị hay công năng duy nhất, qua đó duy trì được tính liên tục trong không gian đô thị dù trải qua nhiều biến động lịch sử.

Từ góc độ đô thị học, Catinat có thể được xem như một minh chứng cho trạng thái “lưng chừng” kéo dài của Sài Gòn – một đô thị hình thành và phát triển trong sự giao thoa giữa nhiều hệ quy chiếu văn hóa và quyền lực khác nhau. Trong bối cảnh đó, Art Deco vận hành như một thẩm mỹ trung gian, cho phép các lớp ký ức đô thị, từ thuộc địa đến hậu thuộc địa, từ ngoại lai đến bản địa, cùng tồn tại và chồng lớp trong cùng một khung kiến trúc ổn định. Cách tiếp cận này góp phần mở rộng cách nhìn về di sản kiến trúc Sài Gòn, từ việc bảo tồn hình thức sang việc nhận diện giá trị của sự chuyển tiếp và khả năng thích ứng như những yếu tố cốt lõi của bản sắc đô thị.

Về mặt lý luận, nghiên cứu đề xuất khái niệm “kiến trúc của sự chuyển tiếp” như một khung phân tích hữu ích để đọc lại các công trình Art Deco trong bối cảnh đô thị thuộc địa và hậu thuộc địa. Khung tiếp cận này cho phép chuyển trọng tâm nghiên cứu từ phân loại phong cách sang việc phân tích mối quan hệ giữa cấu trúc kiến trúc, công năng sử dụng và bối cảnh lịch sử – xã hội. Không chỉ giới hạn ở trường hợp Catinat, cách tiếp cận này có thể được mở rộng áp dụng cho các công trình Art Deco khác tại TPHCM, cũng như tại các đô thị Đông Nam Á có lịch sử hiện đại hóa tương đồng, nơi kiến trúc thường tồn tại trong trạng thái trung gian và chưa hoàn tất.

Từ kết quả nghiên cứu, bài viết cho rằng việc bảo tồn và tái sử dụng các công trình Art Deco như tòa nhà Catinat cần được tiếp cận không chỉ như bảo vệ một phong cách kiến trúc, mà như gìn giữ một cấu trúc đô thị sống, có khả năng tiếp nhận các lớp lịch sử và công năng mới mà không làm mất đi bản sắc cốt lõi. Cách tiếp cận này góp phần định hướng cho các chiến lược bảo tồn linh hoạt, phù hợp với thực tiễn phát triển đô thị đương đại của TPHCM.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Dương Lan (2023), Sống chật trong chung cư vài mét vuông nhưng “view triệu đô” Vincom ngay trung tâm TPHCM, Báo Thanh Niên Online, đăng tải ngày 07/03/2023 (19:01 GMT+7), https://thanhnien.vn/song-chat-trong-chung-cu-vai-met-vuong-nhung-view-trieu-do-vincom-ngay-trung-tam-tphcm-18523030411484517.htm (truy cập ngày 01/01/2026).
2. Thanh Nha (2017), Kiến trúc cổ Sài Gòn: Đi tìm thời gian đã mất, Elle Man, đăng tải ngày 19/03/2017, https://www.elleman.vn/van-hoa-giai-tri/kien-truc-co-sai-gon-di-tim-thoi-gian-da-mat/ (truy cập ngày 01/01/2026).
3. Phúc Tiến (2017), Sài Gòn trăm năm “nỗi lòng cư xá”, Người Đô Thị Online, đăng tải ngày 08/03/2017, https://nguoidothi.net.vn/sai-gon-tram-nam-noi-long-cu-xa-7187.html (truy cập ngày 01/01/2026).
4. Trân Trân (2023), Chuyện ở những chung cư cũ TPHCM, Báo Pháp Luật Việt Nam Online, đăng tải ngày 26/03/2023, https://baophapluat.vn/chuyen-o-nhung-chung-cu-cu-tp-hcm-post470484.html (truy cập ngày 01/01/2026).
5. Bowyer, Mark (2024), Dong Khoi St – Saigon’s French colonial architecture, Rusty Compass, đăng tải ngày 03/04/2024, https://www.rustycompass.com/vietnam-travel-guide-233/ho-chi-minh-city-4/see-and-do-14/dong-khoi-st-saigons-french-colonial-architecture-212 (truy cập ngày 01/01/2026).
6. Doling, Tim (2014), Hẹn hò với quả cầu phá hủy – Tòa nhà Catinat, 26 Lý Tự Trọng, 1927, Historic Vietnam, đăng tải ngày 27/06/2014, https://www.historicvietnam.com/catinat-building/ (truy cập ngày 01/01/2026).
7. Hahn, H. Hazel (n.d.), Rounded Edges: Modernism and Architectural Dialogue in Ho Chi Minh City (Arrondir les angles : modernisme et dialogue architectural à Ho Chi Minh Ville), ABE Journal – Architecture Beyond Europe, https://doi.org/10.4000/abe.11014 (truy cập ngày 01/01/2026).
8. Schenck, Mel (2022), Southern Vietnamese Modernist Architecture, Nhà Xuất Bản Thế Giới, Hà Nội, Việt Nam. ISBN 978-604-365-636-7.

ThS. Vũ Trung Hiếu – Khoa Mỹ Thuật Thiết Kế, Trường Đại học Văn Lang