Góp ý quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm – Bài 11: Ga Hà Nội trong tương lai Thủ đô 100 năm tới

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm được công bố vào ngày hôm nay (29/6/2026), những ngày gần dây đã có nhiều tin tức mở rộng con đường qua Ga Hà Nội và nhiều tuyến đường sắt hiện đại được khởi công, vậy tương lai Ga Hà Nội sẽ thế nào? Tác giả đưa ra vài giả thuyết và ví dụ.

Ga Hà Nội 124 tuổi trong lịch sử 1.016 năm Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội

Ga Hà Nội đã hoạt động từ 1902, rất ngắn ngủi so với hơn ngàn năm lịch sử Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội (1010-2026). Trải qua hơn một thế kỷ đô thị hoá hiện đại, nhà Ga và Hà Nội đã đổi thay nhiều. Đầu Thế kỷ 20, ga Hà Nội xuất hiện như một biểu tượng của kỷ nguyên công nghiệp hiện đại giữa chung quanh làng xóm nhỏ xinh và ao hồ dày đặc… thì nay nhà ga cũ kỹ lọt thỏm giữa các nhà cửa cao tầng san sát bao quanh. Trước đây từ Ga nhìn ra là thấy Văn Miếu – Quốc Tử Giám, thì nay phố nhà đã che lấp chân trời.

Khu vực Ga Hà Nội, Văn Miếu – Quốc Tử Giảm và các di sản kiến trúc cảnh quan phía Nam thành Hà Nội trong bản đồ Đông Kinh năm 1400 và Hà Nội năm 1873

Ga Hà Nội xuất hiện đồng thời với tiến trình xây dựng Hà Nội hiện đại theo mô hình quy hoạch phương Tây: từ một thành luỹ quân sự và phố làng bao quanh chuyển sang cấu trúc lấy trục đường sắt chạy xuyên qua Thành phố làm nền tảng kết nối với mạng lưới đường phố, tạo thành bộ khung kiến tạo nên các khu phố Hà Nội. Từ đầu thế kỷ 20, Ga Hà Nội là điểm đến của Thủ Đô, tổng hành dinh của tuyến đường sắt xuyên quốc gia, xác lập vị thế thủ phủ liên bang Đông Dương, kết nối với các địa phương và vươn ra quốc tế nhờ cửa ngõ biên giới phía Bắc (Lào Cai, Lạng Sơn) và phía Đông (Lạng Sơn).

Năm 2026, Hà Nội chuẩn bị lễ kỷ niệm 950 năm Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Chỉ sau 55 năm Thăng Long được Vua Lý Công Uẩn chọn làm “chốn Kinh sư muôn đời” (năm 1010), ngôi trường đại học đầu tiên của nước nhà đã được định hình. Và nửa thế kỷ nữa, Hà Nội ta tự hào có ngôi trường cấp học cao có 1.000 tuổi, trên thế gian có mấy ngôi trường như vậy?.

Khu vực Ga Hà Nội, Văn Miếu – Quốc Tử Giảm trong bản đồ Hà Nội năm 1924

Nếu như ga Hà Nội là tượng đài đánh dấu tiến trình hiện đại hoá đô thị Hà Nội cách đây hơn 100 năm, thì Văn Miếu – Quốc Tử Giám là biểu tượng kiêu hãnh về lịch sử Đạo học Việt Nam với hơn 1000 năm lịch sử. Hà Nội đang lập trình phát triển với tầm nhìn 100 năm tới, tương lai của cả hai biểu tượng ấy cùng đồng hành bước sang trang sử mới

Ga Hà Nội từ trung tâm giao thông trở thành trung tâm chuyển tiếp không gian lịch sử và hiện đại

Ga Hà Nội ở trung tâm các khu phố có đặc trưng kiến trúc khác nhau. Liên kết không gian ga Hà Nội với các công trình kiến trúc lịch sử tạo thành hệ sinh thái đô thị văn hoá – lịch sử trong trưng tâm Xanh Thủ đô Hà Nội

Ga Hàng Cỏ là trung tâm các tuyến giao thông từ Bắc xuống Nam và từ Đông sang Tây. Phía Bắc là khu Hoàng thành và phụ cận, Phía Tây là khu phố Pháp, phía Nam với các ô phố bàn cờ tạo thành bởi 4 tuyến phố lớn giao nhau với mạng đường phố. Khi đi từ Ga Hà Nội (Ga Hàng Cỏ) bằng đường sắt, các đoàn tàu sẽ đi qua cầu Long Biên để tới các tỉnh và thành phố thuộc phía Bắc và phía Đông Bắc.

Đề xuất năm 2017 quy hoạch phân khu ga Hà Nội với định hướng phát triển bất động sản mật độ cao và đề xuất năm 2026 với định hướng phát triển không gian Lịch sử – Văn Hoá và sinh thái xanh Hà Nội. Ví dụ về việc chuyển đổi nhà ga cảng Cao Hùng (Đài Loan, Trung Quốc) thành công viên bảo tàng đường sắt và ga, tuyến Tramway kết nối với các không gian đổi mới sáng tạo của thành phố.

Trong quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội không còn tuyến đường sắt mặt đất mà thay bằng các tuyến đường đi ngầm hay trên cao, Ga Hà Nội cũng chuyển mình phù hợp. Không gian mặt đất trở thành không gian xanh đô thị kết hợp với các tuyến tramway hiện đại, an toàn và tiện nghi. Trong định hướng phát triển đường sắt cao tốc, các trung tâm tập kết các đoàn tàu và tổ hợp kỹ thuật phụ trợ được xác định đưa ra bên ngoài thành phố (Ngọc Hồi và Yên Viên), nhưng hành khách lên tàu từ ga trung tâm thành phố đi các hướng tuyến là vấn đề sống còn của ngành vận tải đường sắt hiện đại. Rất nhiều thành phố đã thất bại khi di chuyển nhà ga ra khỏi trung tâm thành phố. Thay vì đi từ trung tâm ra ga ngoại vi, hành khách lựa chọn đến thẳng sân bay (cho tuyến đi xa) hay sử dụng bus tốc hành (cho chuyến đi ngắn). Để không lặp lại các thất bại đó, Ga Hà Nội cần chuẩn bị để có thể tiếp nhận hàng triệu hành khách mỗi ngày, để đến và đi tới các sân bay hay từ các tuyến đường sắt quốc gia, liên tỉnh, liên vận quốc tế một cách hiệu quả, thân thiện… Nhà ga cũng có thể trở nên sang trọng để làm nơi tiếp đón các nguyên thủ các quốc ga tới thăm Hà Nội.

Tái thiết đô thị tại khu vực Ga Hà Nội và Văn Miếu theo mô hình TOD gia tăng giá trị Lịch sử – Văn hoá – Sinh thái – Sáng tạo

Vừa qua, Hà Nội đã khởi công đồng loạt 5 tuyến ĐSĐT, trong đó có tuyến ĐSĐT từ Ngọc Hội qua ga Hà Nội tới sân bay Nội Bài. Tuyến ĐSĐT Nhổn – Ga Hà Nội chạy ngầm qua ga và bố trí ga ngầm S12 và S13 trước và sau ga. Hà Nội cũng mới hoàn thành việc gia cố cầu Long Biên và đang vận hành hiệu quả các tuyến tàu du lịch từ ga Hà Nội qua cầu sang Kinh Bắc và xuống Hải Phòng. Ga Hà Nội đã và đang đảm nhiệm vai trò giao thông xuất sắc ngay cả khi cũ mòn, nếu được đầu tư phù hợp sẽ mở ra một cơ hội lớn. Hà Nội cũng đang kỳ vọng vào mô hình phát triển đô thị chung quanh các nhà ga (gọi tắt là TOD) – Ga Hà Nội rất có triển vọng, nhưng thay vì TOD thu lợi nhuận từ bất động sản thương mại thì nơi đây mang lại lợi ích cao hơn rất nhiều từ giá trị gia tăng giá trị Lịch sử – Văn Hoá – Sinh thái – Sáng tạo Hà Nội.

Là trung tâm kết nối lõi xanh ngay tại trung tâm Thành phố: từ khu Hoàng Thành Thăng Long, qua trung tâm ga Hà Nội, lan rộng ra Văn Miếu – Quốc Tử Giám để kết nối với Công Viên Thống Nhất và khoảng Xanh Đại học Bách Khoa -Xây dựng – Kinh tế Quốc dân, Ga Hà Nội cần trở thành một trung tâm phát triển không gian công cộng, không gian xanh và thoáng đãng cho một đô thị đang quá chật chội và ngột ngạt như hiện nay, giúp đáp ứng cả nhiệm vụ trước mắt lẫn lâu dài của thành phố.

Thay vì biến nơi đây thành một tổ hợp bất động sản với mật độ nhà cao tầng dày đặc, điều vốn không còn phù hợp khi Hà Nội đã mở rộng và có nhiều quỹ đất phát triển bất động sản ở vùng ngoại vi, trung tâm thành phố hiện nay cần được ưu tiên giải phóng mở rộng thay vì nén chặt. Việc phát triển kết nối trục văn hóa từ Hoàng Thành tới Văn Miếu và Quảng trường Ga Hà Nội sẽ mang lại lợi ích về văn hóa, xã hội và cảnh quan đô thị lớn hơn rất nhiều so với những giá trị về mặt bất động sản vốn đã bão hoà và giảm giá trị cảnh quan khu trung tâm.

Bên cạnh việc tái tạo không gian sinh thái xanh trung tâm Thành phố là đồng thời tái tạo không gian kiến trúc làng văn hoá lịch sử chung quanh di sản lịch sử – văn hoá Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long. Việc ngầm hoá các công trình hạ tầng kỹ thuật và thương mại dịch vụ đô thị, ưu tiên không gian mặt đất cho không gian xanh, đi bộ, hoạt động công cộng và kiến trúc truyền thống… sẽ tạo ra một Hà Nội vô cùng hiện đại nhưng thấm đẫm lịch sử với động lực sáng tạo không giới hạn: chính là tương lai của Hà Nội đặc sắc của kỷ nguyên mới.

Khu nhà gỗ mái ngói truyền thống (Hanok) tại khu Ikseon-dong, trung tâm Seoul (Hàn Quốc)

Bài học thành công của khu phố cổ mới của thành phố lịch sử trong tiến trình hiện đại hoá

Khu phố Ikseon-dong được xây dựng vào những năm 1930, khi Seoul bị Nhật Bản chiếm đóng và áp lực dân số dẫn đến sự phát triển của các khu dân cư hanok san sát nhau. Nhìn từ trên cao, khu phố có vẻ rộng khoảng một dãy nhà, gồm những ngôi nhà nhỏ, một tầng, truyền thống của Hàn Quốc, gọi là hanok. Nhiều ngôi nhà có mái cong đặc trưng, ​​lợp ngói và được đỡ bởi các dầm gỗ. Nhìn từ trên cao, một số ngôi nhà trông có vẻ xuống cấp, mái nhà được sửa chữa và vá víu, đôi khi bằng những mảnh bạt vụn… nhưng đi trong khu phố mới nhận thấy một sức sống mãnh liệt đang hình thành.

Thành phố dự kiến cải tạo nơi này thành khu chung cư thương mại cao tầng. Sau một thời gian dài tranh cãi, khu phố đã từng bước phục hồi lại các ngôi nhà theo phong cách hanok nhưng hiện đại hoá nội thất, trang thiết bị, tiện nghi trong nhà và hạ tầng cấp thoát nước, phòng cháy chữa cháy để hình thành một khu phố hấp dẫn, thu hút khách du lịch và cư dân trẻ của thành phố tới đây. Khu phố trở nên nổi tiếng với các dịch vụ đa dạng: giải trí, thời trang, trưng bày nghệ thuật, chế tác mỹ nghệ, sáng tác nghệ thuật, ẩm thực và các trải nghiệm văn hoá phong phú.

Thành công của khu phố Ikseon-dong là một trong những hình mẫu kinh điển nhất châu Á về Tái thiết đô thị thích ứng (Urban Regeneration) thay vì xóa bỏ làm lại từ đầu (Urban Redevelopment).

Trần Huy Ánh – Uỷ viên thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội