Khi nào các công trình kiến ​​trúc bắt đầu có ý nghĩa? Suy nghĩ lại về di sản trong bối cảnh địa phương

Một công trình vẫn đang được điều chỉnh, sửa chữa và tranh luận đã được công nhận là Di sản Thế giới. Một công trình khác, có tầm ảnh hưởng tương đương, phải tồn tại năm thế kỷ trước khi có ai đó xem xét việc bảo vệ nó. Đây không phải là một điều bất thường trong hệ thống di sản; mà chính là hệ thống đó. Trên khắp thế giới, kiến ​​trúc không già đi với tốc độ như nhau bởi vì bản thân thời gian không trung lập. Nó mang tính văn hóa, chính trị và vô cùng bất bình đẳng. Cái mà chúng ta gọi là “di sản” không chỉ đơn thuần là kiến ​​trúc cổ; mà là kiến ​​trúc đã đạt đến đúng thời điểm ở một địa điểm cụ thể.

Hầu hết các khuôn khổ bảo tồn toàn cầu được hình thành ở châu Âu, nơi các thành phố phát triển chậm và các công trình được xây dựng để trường tồn. Tường đá, kết cấu xây dựng nặng nề và sự thay đổi dần dần đã tạo ra quan niệm về di sản như một thứ hình thành qua nhiều thế kỷ. Theo mô hình này, thời gian là tích lũy: các công trình tích lũy giá trị khi chúng tồn tại. Giả định này vẫn là nền tảng của các tiêu chí quốc tế ngày nay, từ việc UNESCO nhấn mạnh tính xác thực vật chất đến các học thuyết bảo tồn ưu tiên cấu trúc nguyên bản. Tuổi thọ không được coi là một sở thích văn hóa mà là một tiêu chuẩn phổ quát.

Bảo tàng Troy, Thổ Nhĩ Kỳ

Tòa án Tối cao, Ấn Độ

Tuy nhiên, mô hình này âm thầm chứa đựng một thế giới quan. Nó giả định sự ổn định chính trị tương đối, tăng trưởng đô thị khiêm tốn và sự liên tục giữa quá khứ và hiện tại. Ở nhiều nơi trên thế giới, những điều kiện đó chưa từng tồn tại, hoặc không còn tồn tại nữa. Việc áp dụng cùng một mốc thời gian trên toàn cầu tạo ra sự xung đột, không phải vì các khu vực khác thiếu lịch sử, mà vì lịch sử ở đó diễn ra khác biệt.

Sự khác biệt đó trở nên rõ rệt nhất ở những thành phố phát triển nhanh. Trên khắp châu Á, châu Phi và một phần của châu Mỹ Latinh, quá trình đô thị hóa đã nén chặt những thay đổi không gian kéo dài hàng thế kỷ vào chỉ vài thập kỷ. Toàn bộ khu phố được biến đổi chỉ trong một thế hệ. Trong bối cảnh này, việc chờ đợi các tòa nhà “già đi” trước khi nhận ra giá trị của chúng thường đồng nghĩa với việc đánh mất chúng hoàn toàn. Di sản ở đây không phải là thứ được phát hiện một cách hồi tưởng; mà là thứ được xác định dưới áp lực.

Sự gia tăng tốc độ này làm thay đổi cách thức vận hành của giá trị. Bảo tồn trở thành một hành động phòng ngừa hơn là một hành động kỷ niệm. Các quyết định được đưa ra không phải vì một tòa nhà cổ kính, mà vì nó dễ bị tổn thương. Một công trình công cộng từ những năm 1960 có thể đã đứng trước nguy cơ bị phá dỡ, không phải do bị bỏ bê, mà vì thành phố xung quanh đang mở rộng với tốc độ chưa từng có. Thời gian không còn là một thước đo trừu tượng; nó trở thành một ràng buộc trong quy hoạch.

Tu viện Lorsch – Di sản Thế giới được UNESCO công nhận

Bảo tàng Muối, Pháp

Điều này thể hiện rõ nhất trong cách tiếp cận kiến ​​trúc hiện đại trong bối cảnh hậu thuộc địa. Ở châu Âu, chủ nghĩa hiện đại thường cạnh tranh với những lớp kiến ​​trúc cổ hơn nhiều. Ở những nơi khác, nó thường đánh dấu sự khởi đầu của quá trình tự định hình quốc gia. Các công trình từ giữa thế kỷ XX không chỉ đơn thuần là những thử nghiệm về phong cách; chúng thể hiện sự độc lập, sự đột phá và những bản sắc chính trị mới. Do đó, chúng có được giá trị di sản sớm hơn nhiều.

Khu phức hợp Capitol Chandigarh minh họa cho sự chuyển đổi này. Được hình thành như một biểu tượng của một Ấn Độ mới độc lập , những hình khối bê tông đồ sộ của nó không bao giờ được dự định để hòa nhập vào dòng chảy lịch sử. Chúng báo hiệu một sự đột phá. Chỉ trong một thời gian ngắn, khu phức hợp này đã được hấp thụ vào bản sắc quốc gia và sau đó được UNESCO công nhận. Việc bảo tồn nó không chỉ dựa trên tuổi đời mà còn dựa trên những gì nó đại diện: một thời điểm mà kiến ​​trúc được sử dụng để hình dung về tương lai chứ không phải để kéo dài quá khứ. Sự công nhận sớm này thách thức quan niệm rằng di sản phải chờ đợi một cách kiên nhẫn. Ở Chandigarh, chờ đợi có nghĩa là hiểu sai mục đích của công trình. Giá trị của nó là tức thời, không phải tích lũy theo thời gian. Thời gian ở đây mang tính biểu tượng hơn là theo trình tự thời gian.

Khu phức hợp Capitol Chandigarh

Nhà hát Opera Sydney

Ngay cả trong bối cảnh phương Tây, huyền thoại về di sản chậm phát triển cũng bắt đầu xuất hiện những vết nứt. Nhà hát Opera Sydney được ghi nhận là Di sản Thế giới trong khi một số phần thiết kế của nó vẫn chưa được hoàn thiện và lịch sử xây dựng vẫn chưa kết thúc. Nó vẫn đang trong quá trình vận hành, vẫn đang được điều chỉnh, vẫn còn gây tranh cãi. Tuy nhiên, ý nghĩa văn hóa của nó đã không thể phủ nhận. Quyết định này thừa nhận rằng ý nghĩa có thể vượt xa sự hoàn thiện vật chất, rằng một công trình kiến ​​trúc có thể mang tính quyết định về mặt lịch sử rất lâu trước khi nó được coi là hoàn chỉnh. Khoảnh khắc này đã phơi bày một sự thật khó chịu: tiến trình bảo tồn di sản vốn đã linh hoạt, nhưng chỉ ở mức độ chọn lọc. Khi tầm quan trọng mang tính biểu tượng trở nên toàn cầu, các quy tắc sẽ được nới lỏng. Khi không, chúng sẽ trở nên cứng nhắc hơn.

Nếu những ví dụ này vượt ra khỏi khuôn khổ phương Tây, thì những truyền thống khác lại hoàn toàn lật đổ chúng. Ở Nhật Bản, đền Ise đã được tháo dỡ và xây dựng lại theo nghi lễ cứ sau hai mươi năm trong hơn một thiên niên kỷ. Không có vật liệu nào của nó là cổ xưa. Di sản của nó nằm ở sự liên tục của nghề thủ công, nghi lễ và ký ức không gian. Việc bảo tồn ở đây không phải là chống lại thời gian, mà là dàn dựng nó. Cách tiếp cận này cho thấy một sự hiểu biết hoàn toàn khác về tính xác thực. Giá trị nằm ở sự truyền đạt hơn là sự trường tồn. Các kỹ thuật được bảo tồn bằng sự lặp lại, chứ không phải bằng cách đóng băng vật chất tại chỗ. Kiến trúc của đền thờ tồn tại chính xác bởi vì nó chấp nhận sự vô thường. Từ quan điểm phương Tây thông thường, điều này có vẻ nghịch lý. Nhưng từ logic riêng của nó, nó mạch lạc và bền vững một cách sâu sắc.

Đền Ise

Khi đặt cạnh nhau, những trường hợp này cho thấy rõ một điều: không có một nhịp độ cố định nào để kiến ​​trúc trở thành di sản. Thời gian có thể kéo dài, co lại và lặp lại tùy thuộc vào khí hậu, chính trị, hệ thống tín ngưỡng và áp lực phát triển. Việc coi tuổi đời của di sản như một ngưỡng cố định bỏ qua cách các công trình thực sự hoạt động trong xã hội của chúng. Hậu quả không chỉ là lý thuyết. Khi các tiêu chí bảo tồn không tính đến tốc độ văn hóa, toàn bộ lịch sử kiến ​​trúc sẽ bị bỏ quên, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Những công trình định hình ký ức tập thể có thể biến mất đơn giản vì chúng chưa được bảo tồn đủ lâu. Những công trình khác được bảo tồn quá muộn, khi bối cảnh đô thị của chúng đã bị xóa sổ.

Việc xem xét lại khung thời gian bảo tồn không có nghĩa là từ bỏ tính nghiêm ngặt. Nó có nghĩa là thay đổi câu hỏi. Thay vì hỏi tòa nhà này bao nhiêu tuổi?, chúng ta có thể hỏi nó đang trở nên không thể thay thế nhanh như thế nào? Thay vì đo lường theo năm, chúng ta có thể đo lường áp lực, ý nghĩa và tính dễ bị tổn thương. Khi đó, di sản không còn chỉ đơn thuần là vấn đề tuổi tác mà là vấn đề cấp bách. Đối với các kiến ​​trúc sư và nhà quy hoạch, sự thay đổi này có những tác động đến thiết kế. Các tòa nhà có thể được đánh giá trong vòng vài thập kỷ, chứ không phải vài thế kỷ. Vật liệu, khả năng thích ứng và sự hiện diện trong cộng đồng được xem xét với tầm quan trọng mới.

Theo nghĩa này, kiến ​​trúc không còn hướng tới sự công nhận từ xa; nó đang hoạt động trong thời gian thực, trong các chu kỳ văn hóa được đẩy nhanh. Đối với các tổ chức, thách thức là chính thức hóa những gì đã và đang diễn ra một cách không chính thức. Các tiêu chí về di sản phải mang tính bối cảnh, có khả năng nhận ra tầm quan trọng ban đầu mà không cần mặc định theo niên đại phương Tây. Đây không phải là lời kêu gọi hạ thấp tiêu chuẩn, mà là hướng tới các tiêu chuẩn chính xác hơn. Cuối cùng, di sản không phải là việc các công trình tồn tại được bao lâu. Nó là việc các xã hội lựa chọn gìn giữ những gì và khi nào. Thời gian, trong kiến ​​trúc, không bao giờ chỉ đơn thuần trôi qua: nó đang được thương lượng.

PV/archdaily