11/09/2014

Bảo tồn nhà rường trong cấu trúc tổng thể đô thị Huế xưa

Công tác quy hoạch bảo tồn và phát huy hệ thống di sản cố đô Huế trong đó có kiến trúc nhà rường Huế hết sức quan trọng, là một trong những nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu trong quá trình quy hoạch, phát triển kiến trúc đô thị Huế. Với cố đô Huế xưa, nhà vườn nói chung, nhà rường nói riêng đã trở thành một phần quan trọng không tách rời, làm nên nét riêng của văn hóa, nghệ thuật Huế. Để bảo tồn, phát huy giá trị quỹ di sản nhà rường Huế xưa, trước hết về tổng thể, trong quy hoạch định hướng phát triển không gian đô thị Huế phải đảm bảo việc bảo vệ, tôn tạo, nâng cao giá trị quần thể di tích cố đô Huế.

 

ĐẶT VẤN ĐỀ

Những biến đổi trong quá trình đô thị hóa, toàn cầu hóa có nguy cơ phá vỡ sự cân bằng được thiết lập giữa con người và môi trường sống, làm cho những giá trị văn hóa, truyền thống có nguy cơ bị phai mờ. Quá trình đô thị hóa còn có những tác động tiêu cực như khó kiểm soát, có nguy cơ phá vỡ cấu trúc không gian đô thị truyền thống, làm biến dạng các chức năng, các cảnh quan đô thị lịch sử…

Tư duy và nhận thức về giá trị di sản đô thị, về sự thống nhất chức năng của các cảnh quan đô thị lịch sử trong môi trường phát triển mới có tầm quan trọng đặc biệt. Quy hoạch phát triển đô thị phải đảm bảo sự hài hòa và tôn vinh các giá trị truyền thống theo quam điểm: “Bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn”. Phải coi hệ thống di sản đô thị trong đó có sự thống nhất chức năng của các cảnh quan đô thị lịch sử; phải đảm bảo coi đây là một trong các yếu tố có vai trò và giá trị đặc biệt trong cấu trúc đô thị hiện đại, tạo nên bản sắc riêng có tính hấp dẫn và sự cạnh tranh cao cho mỗi đô thị.

baoton1

Không gian nhà rường thôn Vĩ Dạ, Tp Huế

GIÁ TRỊ NỔI BẬT

Huế có cảnh quan thiên nhiên đẹp, có đầy đủ các yếu tố phong thủy của một đế đô. Với cái nhìn nhân văn, Tổng giám đốc UNESCO Amadu – Mata M’Bo đã nhận xét: “Những người đầu tiên xây dựng Huế đã có dụng ý đóng khung Huế trong phong cảnh kì diệu từ núi Ngự Bình đến đồi Vọng Cảnh, đến phá Tam Giang và phá Cầu Hai. Và chính nhờ thế họ đã sáng lập ra một kiến trúc tinh vi, trong đó mỗi nhân tố đều bắt nguồn từ cảm hứng, từ thiên nhiên gần gũi. Thành phố Huế chính là nghệ thuật được vẻ đẹp của thiên nhiên bổ sung, tô điểm thêm”.

Dưới thời nhà Nguyễn với 13 đời vua kế tiếp nhau, nhân lực vật lực và tài năng trí tuệ của nhân dân cả nước đã được huy động để kiến tạo nên một kinh đô tráng lệ, bề thế, bao gồm hàng trăm công trình kiến trúc tinh vi, hoa mĩ, đậm đà sắc thái dân tộc và hòa quyện vào cảnh sắc thiên nhiên.

Tư tưởng chủ đạo trong kiến trúc Huế (kiến trúc cung đình là chủ yếu) là hệ tư tưởng nho giáo, trong đó bao gồm tư tưởng tôn quân và thuyết phong thủy. Từ quy hoạch mặt bằng tổng thể đến bố cục quy hoạch các quần thể kiến trúc và chức năng của công trình đều tuân thủ nghiêm ngặt các quan niệm, nguyên tắc cổ điển truyền thống của nghệ thuật kiến trúc cung đình Việt Nam (mặt bằng kinh thành và các lăng tẩm phải có tiền án hậu chẩn, sơn quỳnh, thủy trị, tả long, hữu hổ. Hệ thống kiến trúc và trang trí mĩ thuật phải theo thuyết âm dương, ngũ hành…).

Đô thị cổ Huế còn tồn tại song song 3 dòng kiến trúc cùng chiều có san sẻ, nhưng cũng có sự khác biệt. Đó là kiến trúc cung đình; kiến trúc dân gian và kiến trúc tôn giáo, trong đó kiến trúc dân gian là cái nền, kiến trúc cung đình là cái lõi.

Không những thế, đô thị cổ Huế còn là một kiệt tác về thơ – kiến trúc đô thị. Với trục không gian bố cục chính là dòng sông Hương, kiến trúc đô thị với tinh thần nhân văn cao đã được thể hiện trong suốt quá trình hình thành cố đô Huế ngày xưa và thành phố Huế lịch sử ngày nay. Thiên nhiên và con người luôn gắn bó hài hòa, tôn trọng nhau, tạo lập và điều chỉnh môi trường sinh thái đô thị hợp lí trong quá trình tồn tại và phát triển.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa nổi trội, tại phiên họp lần thứ 17 từ ngày 6 -11/12/1993 hệ thống di sản cố đô Huế đã được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa thế giới. Đây là di sản đầu tiên của Việt Nam được công nhận vào thời điểm lúc bấy giờ, và là một vinh dự lớn nhưng trách nhiệm cũng không kém phần nặng nề trong công tác bảo vệ, gìn giữ di sản cố đô Huế cho hôm nay và cho mai sau.

Bởi vậy, công tác quy hoạch bảo tồn và phát huy hệ thống di sản cố đô Huế trong đó có kiến trúc nhà rường Huế hết sức quan trọng, là một trong những nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu trong quá trình quy hoạch, phát triển kiến trúc đô thị Huế.

Với cố đô Huế xưa, nhà vườn nói chung, nhà rường nói riêng đã trở thành một phần quan trọng không tách rời, làm nên nét riêng của văn hóa, nghệ thuật Huế. Theo các tài liệu nghiên cứu, đây là một loại kiến trúc cổ, ra đời vào khoảng thế kỷ XVII, dưới triều đại phong kiến Việt Nam. Nhà rường là loại nhà có hệ thống cột kèo gỗ, được dựng lên theo những quy cách nhất định, thường kiến trúc theo hình chữ đinh, chữ khẩu, chữ công hoặc nội công ngoại quốc. Nhà rường Huế thường có 5 gian, gồm 3 gian chính và 2 gian phụ thường được gọi là chái. Số gian trong nhà được phân định bằng các hàng cột. Nhà rường được liên kết hoàn toàn bằng hệ thống chốt và mộng gỗ, nên có thế lắp ráp và tháo gỡ dễ dàng. Các cột trong nhà rường thường được kê một tảng đá phẳng, đảm bảo cột không bị ẩm mốc, mối mọt. Gian giữa là không gian tâm linh thường được dùng để thờ gia tiên. Chiều cao nhà rường được làm khá thấp, mái nhà có độ dốc lớn để thoát nước mưa. Sự độc đáo và tinh túy nhất của nhà rường Huế chính là quy hoạch – nghệ thuật bố cục tổ chức không gian trong khuôn viên đặt ngôi nhà và những nét chạm trổ với các hình mây cuộn, hoa lá hoặc đường diềm trang trí công phu, cầu kỳ… được khắc từng nét nhỏ rất tinh vi chạy dọc theo các đũn ngang nhỏ trong kết cấu ngôi nhà.

Kiến trúc nhà rường Huế xưa được đánh giá cao về mặt văn hóa, lịch sử và mỹ thuật. Nó không chỉ có giá trị về mặt vật chất mà còn có giá trị rất cao về mặt tinh thần, là một phần tinh hoa cần phải gìn giữ bảo tồn trong tổng thể giá trị văn hóa, lịch sử có một không hai của Huế xưa… Tuy nhiên, thời gian qua tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, chính quyền và người dân chưa nhận thức đầy đủ về những giá trị đích thực của nó… do đó thiếu sự quan tâm trong việc trùng tu bảo tồn… mà giờ đây, những ngôi nhà rường nguyên bản đặc trưng xứ Huế đang mai một dần.

baoton2

Nhà vườn An Hiên, Huế

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ

Để bảo tồn, phát huy giá trị quỹ di sản nhà rường Huế xưa, trước hết về tổng thể, trong quy hoạch định hướng phát triển không gian đô thị Huế phải đảm bảo việc bảo vệ, tôn tạo, nâng cao giá trị quần thể di tích cố đô Huế (đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa Thế giới). Tôn trọng tư tưởng chủ đạo trong quy hoạch kiến trúc, cảnh quan Huế vốn có (theo thuyết phong thuỷ). Để bảo vệ tốt khu đô thị lõi lịch sử (trong đó có các phường Kim Long, Thủy Biều, Vỹ Dạ, Thuận Lộc, Phú Nhuận… nơi lưu giữ quỹ nhà vườn, nhà rường độc đáo của Huế xưa) cần hạn chế phát triển dân số ở khu vực này (với quy mô khoảng 30 vạn dân). Không phát triển các loại công nghiệp độc hại, công nghiệp nặng, công nghiệp tập trung có quy mô lớn. Bảo vệ có hiệu quả các vùng cảnh quan thiên nhiên như sông Hương, núi Ngự, khu vực lăng tẩm phía Tây Nam đô thị Huế, khu vực nhà vườn truyền thống…

Đối với Khu kinh thành Huế (đại nội; 4 phường nội thị và khu tường thành bảo vệ): Tại đây, khu kinh thành, đặc biệt là khu Đại nội phải được bảo vệ tôn tạo theo Luật di sản văn hóa và Công ước bảo vệ di sản văn hóa thế giới của UNESCO. Đối với khu nhà vườn cần phải bảo vệ, gìn giữ không gian truyền thống vốn có. Kết hợp việc bảo vệ, tôn tạo với việc khai thác du lịch và kinh tế vườn. Cần phải di chuyển một số lượng dân ra khỏi khu vực kinh thành, đảm bảo mật độ dân số khoảng 80 người/ ha.

Đối với Khu vực phía Tây Nam kinh thành Huế (khu lăng tẩm, lâm viên, danh thắng): Đây là khu du lịch văn hóa, sinh thái, giải trí lớn của thành phố; là khu linh thiêng có hệ thống lăng tẩm, cảnh quan đẹp. Ngoài việc khai thác, phát triển du lịch phải đặc biệt quan tâm đến việc bảo vệ, tôn tạo hệ thống di sản kiến trúc lăng tẩm, đền chùa, miếu mạo, cảnh quan vốn có.

Đối với Khu vực phố cổ Bao Vinh – cảng Thanh Hà (là một thương cảng cổ nhất Việt Nam): cần được bảo vệ, tôn tạo như phố cổ Hội An, xem đó như là một điểm du lịch hấp dẫn. Ngoài ra, các di tích Chăm Pa, di tích đời Tây Sơn, di tích Cách mạng, di tích chủ tịch Hồ Chí Minh… cũng nằm trong tổng thể bảo vệ, tôn tạo chung những yếu tố cấu thành nên di sản văn hóa Huế, văn hóa Việt Nam.

Đối với Khu vực dọc đôi bờ sông Hương từ ngã ba Sình tới lăng Gia Long và Khu vực cảnh quan xung quanh núi Ngự Bình, núi Tam Thai… cần được khoanh vùng bảo vệ như các yếu tố quan trọng cấu thành nên tổng thể giá trị đô thị Huế xưa…

baoton3

Kiến trúc Tam quan nhà vườn Kim Long, Huế

Về bố cục quy hoạch kiến trúc và bảo vệ cảnh quan, đô thị Huế cần được tổ chức theo hệ thống các vành đai bảo vệ hệ thống di sản cố đô Huế, cảnh quan thiên nhiên và các trục không gian chính, trong đó bao gồm: (1) Vành đai 1: là khu kinh thành Huế lấy Hộ thành hà làm ranh giới bảo vệ; (2) Vành đai 2: là các khu nhà ở thấp tầng khu vực chuyển tiếp với vùng đô thị phát triển. Khu vực này nhằm bảo vệ di tích kinh thành Huế; cảnh quan đôi bờ sông Hương từ cồn Hến đến cồn Dã Viên; sông An Cựu; khu phố cũ (khu phố Pháp); (3) Vành đai 3: là các khu đô thị mới mở rộng; (4) Trục cảnh quan sông Hương: từ cảng Thanh Hà – Bao Vinh đến hết lăng Gia Long (là không gian gắn kết giữa vùng di sản cố đô với hệ thống lăng tẩm, đình, chùa và vùng gò đồi); (5) Trục không gian văn hóa: là trục phát triển từ trục Thần đạo trong Đại nội qua Ngọ Môn, Phu Văn Lâu, Nghing Lương Đình tới núi Ngự Bình, núi Thiên Thai…;(6) Trục đô thị phát triển: từ phía nam cầu Phú Xuân qua đường Hà Nội – Hùng Vương dọc theo QL 1A đi Phú Bài (Không gian đô thị mới)… Các công trình bố trí tập trung theo các trục hướng tâm (với Ngọ Môn làm tâm điểm) rồi lan toả ra các khu vực xung quanh, thấp nhất tại khu vực kinh thành Huế và cao dần  ra các vành đai phía ngoài.

Về kiến trúc nhà vườn thuộc các phường Kim Long, Thủy Biều, Vỹ Dạ, Thuận Lộc, Phú Nhuận… trong cấu trúc đô thị cần mở rộng các vùng đệm nhằm ngăn chặn các công trình hiện đại có ảnh hưởng tới vùng kiến trúc cảnh quan lịch sử, có nguy cơ xâm lấn khu vực cũng như bản thân di sản, và khắt khe hơn về quy định chiều cao trong vùng đệm như một nỗ lực góp phần bảo vệ, duy trì Huế với tư cách một “thành phố vườn, thành phố sinh thái kiểu mẫu”. Mặt khác cần tiếp tục triển khai thực hiện có hiệu quả Đề án chính sách bảo vệ nhà vườn Huế. Tiếp tục không cho phép bán các nhà rường cổ, hoặc những nhà thuộc diện hỗ trợ kinh phí trùng tu. Nâng cao ý thức cộng đồng, chủ sở hữu trong việc bảo vệ, trùng tu, làm đẹp hơn khuôn viên của nhà rường. Xã hội hóa công tác bảo vệ, trùng tu, kết hợp bảo tồn với khai thác du lịch văn hóa, sinh thái trong khu di sản.

Trong cấu trúc đô thị cần mở rộng các vùng đệm nhằm ngăn chặn các công trình hiện đại có ảnh hưởng tới vùng kiến trúc cảnh quan lịch sử, có nguy cơ xâm lấn khu vực cũng như bản thân di sản, và khắt khe hơn về quy định chiều cao trong vùng đệm như một nỗ lực góp phần bảo vệ, duy trì Huế với tư cách một “thành phố vườn, thành phố sinh thái kiểu mẫu”.

 

THAY CHO LỜI KẾT

Truyền thống và phát triển luôn có sự đối lập nhau bởi tính bảo thủ và tân tiến. Tuy nhiên, chúng cũng luôn có sự tiếp nhận trong hội nhập trên cơ sở sự chắt lọc và đào thải để trở thành một thể thống nhất và hoàn chỉnh. Bởi vậy, có thể nói trong quá trình đô thị hóa, bản sắc và hiện đại gắn với phát triển bền vững là xu hướng phát triển khách quan của các đô thị Việt Nam trong đó có đô thị Huế… Các giá trị văn hoá truyền thống còn lưu giữ trong lòng các đô thị hiện đại nói chung, Huế xưa nói riêng cần được các nhà quy hoạch, kiến trúc, xây dựng, các nhà quản lí, chính quyền địa phương và người dân đặc biệt quan tâm. Làm sao để cùng với quá trình đô thị hóa, các giá trị văn hoá truyền thống ngày càng có vai trò và vị trí xứng đáng và phải góp phần tạo nên “nền móng” của một cấu trúc đô thị có bản sắc và hiện đại theo hướng phát triển bền vững, và trường tồn.

 

TS.KTS Trương Văn Quảng – Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn Quốc gia – Bỗ Xây dựng