02/09/2014

Ứng xử nhân văn trong tái thiết đô thị

Vấn đề lớn nhất trong quá trình định vị và phát triển không gian tại các vùng đô thị tại Việt Nam là yếu tố mật độ cư dân quá cao và quá trình xây dựng thiếu kiểm soát trong phát triển mới và tái thiết đô thị. Vấn đề chính cần đặt ra ngay lúc này là điều chỉnh quá trình phát triển và đổi mới tái thiết đô thị  sao cho khoa học và hợp lý. Cần có các quy trình và kế hoạch cụ thể để có thể lồng ghép vào nội dung kiến trúc cảnh quan đô thị các giá trị cốt lõi của phát triển bền vững ở nhiều cấp độ khác nhau.

 

TÁI THIẾT ĐÔ THỊ MỘT HIỆN TƯỢNG TẤT YẾU

Đô thị giống như một cơ thể con người, có các giai đoạn hình thành phát triển bùng nổ và thoái trào. Quá trình phát triển và mở rộng đô thị đặc biệt tại các nước đang phát triển dường như là sự tiếp nối các bề dày phát triển mà qua đó, mỗi thời kỳ đều để lại những dấu vết trong cơ thể đô thị. Các dấu vết này có thể là sẹo, nhưng có thể là những mốc son. Tựu trung lại, dù đẹp hay xấu, chúng đều góp phần tạo nên cá tính riêng cho đô thị và là yếu tố không thể tách rời của đô thị. Cải tạo đô thị luôn được hiểu là làm mới, tuy nhiên nếu không khéo, sẽ đối mặt với vấn đề phủ nhận lịch sử đô thị tạo ra một đô thị toàn cầu (Globalization City). Lúc này đô thị ở châu Á sẽ nhác nhác giống một đô thị nào đó ở góc khác của địa cầu. Điều này vô tình làm đứt gãy sự kết nối văn hóa dẫn đến những bất ổn lớn về văn hóa, xã hội, đời sống đô thị mà bệnh công nghiệp hóa của cư dân đô thị là một ví dụ.

ungxu2

Không gian khu phố Pháp, Hà Nội

 

Bên cạnh đó, vấn đề lớn nhất trong quá trình định vị và phát triển không gian tại các vùng đô thị tại Việt Nam là yếu tố mật độ cư dân quá cao và quá trình xây dựng thiếu kiểm soát trong phát triển mới và tái thiết đô thị. Đây là tình trạng chung và phổ biến của các quận trung tâm  bên trong đô thị lõi, thậm chí ở một số các vùng rìa nằm ven đô của các đô thị lớn. Đây là nguyên nhân sâu xa của 4 chủ đề lớn được tranh luận “nóng” trong suốt thời gian qua: Sự xung đột giữa không gian nông thôn và đô thị; Vấn đề xác định rõ và điều tiết mật độ phù hơp theo cách phù hợp; Các kiểu hình xây dựng mới không thực sự với ngữ cảnh đô thị Việt Nam; Các vấn đề về không gian công cộng trong mối quan hệ với các công trình thân thiện với môi trường.

Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy, 4 chủ đề trên đều không phải là các vấn đề thực sự gấp thiết và cấp bách của quá trình đổi mới đô thị ở Việt Nam. Vấn đề chính cần đặt ra ngay lúc này với đô thị và chính quyền đô thị ở Việt Nam là điều chỉnh quá trình phát triển và đổi mới tái thiết đô thị sao cho khoa học và hợp lý. Cần có các quy trình và kế hoạch cụ thể để có thể lồng ghép vào nội dung kiến trúc cảnh quan đô thị các giá trị cốt lõi của phát triển bền vững ở nhiều cấp độ khác nhau. Tuy nhiên cũng cần nhớ rằng, đây phải là một quá trình thực tiễn, xuất phát từ chính các giá trị cốt lõi, năng lực tái thiết đổi mới và biến hóa đa dạng của các vùng đô thị.

ungxu4

Đồ án giả Nhì ý tưởng quy hoạch không gian Hồ Gươm và vùng phụ cận của nhóm tác giả Công ty Kiến trúc 1+1>2 và Academica, Italia

 

ĐỊNH HƯỚNG CHO TÁI THIẾT CẢNH QUAN ĐÔ THỊ VIỆT NAM – TRƯỜNG HỢP TP HÀ NỘI

Một trong những thách thức lớn cho tương lai của đô thị Việt Nam chính là những kế hoạch hành động cụ thể hướng đến bảo tồn và phát triển các nguồn tài nguyên quý giá nhất của đô thị và thậm chí là quốc gia như: cảnh quan cuộc sống đô thị và các không gian diện tích hiện hữu. Mỗi đô thị cần xây dựng cho được cho mình một chiến lược phát triển chung và riêng. Các thành phố lớn như Hà Nội, Hồ Chí Minh, theo các định hướng cụ thể khác nhau, cần đi theo các mục tiêu phát triển cho tương lai khác nhau. Phải xây dựng cách ứng xử nhân văn với chương trình giải quyết hài hòa các xung đột phát triển đô thị.

Là một trường hợp đô thị điển hình, qua quá trình 8 năm khảo sát và điều tra phát triển đô thị, có hai loại thách thức chính mà đô thị Hà Nội đang phải đối mặt:

Với không gian đô thi trung tâm: chính quyền thành phố cần nỗ lực hơn để bảo tồn hoàn toàn và nguyên trạng cảnh quan khu phố cổ –  36 phố phường. Bảo tồn không gian, cảnh quan và kiến trúc các biệt thự Pháp còn nhiều giá trị nguyên bản trong các khu phố Pháp và vùng cảnh quan xung quanh khu vực Hồ Tây. Xây dựng các phương án quy hoạch và tái thiết về giao thông để giảm sự tắc nghẽn của trung tâm thành phố và vùng ngoại ô cũng như xử lý phá bỏ mạnh tay việc xây dựng công trình sai phép và không phép tạo cơ hội dành lại các không gian này cho các mục đích công cộng cần thiết với đời sống đô thị.

Không gian công cộng phải được xem như là một phần của hệ thống cơ sở hạ tầng đô thị, chứ không đơn thuần là những không gian tượng đài hùng vĩ nhưng xa lạ và thiếu tính sử dụng thiết thực đối với cộng đồng. Quy hoạch các khu ở mới ở ven đô là điều kiện hết sức thuận lợi để có thể tổ chức ngay các không gian công cộng đồng bộ thiết yếu cho cộng đồng, ngược lại cải tạo các không gian bên trong đô thị lõi cũng cần dành lại các không gian công cộng mới giúp giảm mật độ dân cư và tăng tiện ích công cộng. Có chiến lược bảo tồn tối đa các không gian công cộng hiện hữu, lưu giữ phát triển các không gian công cộng, “mốc” làm nên cá tính của không gian đô thị, tạo tiền đề để các sinh hoạt văn hóa cộng đồng phát triển theo cả chiều rộng và chiều sâu.

Tái thiết nhà ở đô thị Hà Nội chính là nghiên cứu và phát triển lại mô hình nhà ống trong đô thị (Tube house). Thực tế trong gần một thập kỷ qua, đã có rất nhiều các nghiên cứu cho vấn đề này. Tuy nhiên, trước nhu cầu phát triển thực tiễn hiện nay, cần có những nghiên cứu cụ thể và thực tiễn hơn nữa, để có thể đưa ra với công chúng các hình thức nhà ống tiện lợi, kinh tế và phù hợp với yêu cầu sống và phát triển bền vững của cư dân và không gian cảnh quan đô thị, nhất là tạo ra bước chuyển mạnh về cải tạo tái thiết đô thị về nhà ở. Có thể không nhất thiết phải là một diện tích cụ thể, nhưng phải là những mô hình thiết kế kế thừa các giá trị kiến trúc, thông gió, chiếu sáng, sản xuất kinh doanh và sinh kế, cũng như lối sống đặc trưng của cư dân.

Chính quyền đô thị cần sớm xây dựng một chính sách nhà ở mới. Trong đó, ưu tiên sử dụng các phương thức xây dựng nhà ở cao tầng có giá thành rẻ, xây dựng hàng loạt nhà ở quy mô công nghiệp hướng đến nền sản xuất nhà ở hàng hóa. Điều này chắc chắn sẽ hữu ích trong việc đáp ứng nhu cầu ở của cư dân đô thị trong giai đoạn ngắn hạn. Những khiếm khuyết còn tồn tại cần khắc phục trong thời gian tới như chất lượng thiết kế kiến trúc, xây dựng nhà ở cao tầng còn rất thấp. Ngôn ngữ kiến trúc nhà cao tầng còn đơn điệu bởi thiếu các nghiên cứu khoa học về thiết kế kiến trúc gắn với kiến trúc cảnh quan đô thị. Nếu không có những phương án điều chỉnh mới chặt chẽ và nghiêm túc, tình trạng sao chép kiến trúc nhà ở cao tầng ở đô thị Việt Nam sẽ ngày càng trầm trọng và cảnh quan các đô thị Việt Nam cũng nhác giống với các đô thị ở Trung Quốc, hay các quốc gia Đông Nam Á khác.

Xây dựng một cách ứng xử nhân văn với các khu chung cư cũ (KTT) được xây dựng trong giai đoạn từ 1975 đến 1990. Tiến hành cải tạo, nâng cấp khu KTT, trên cơ sở thí điểm thực hiện từng phần có cân nhắc chọn lựa. Không nên vội vã phá bỏ hoàn toàn các khu chung cư cũ và thay thế một tòa nhà cao tầng hiện đại bởi xét về mặt cảnh quan, đây cũng chính là một phần hiện hữu của lịch sử và cá tính đô thị. Hãy tính đến trước tiên các phương án bảo tồn và cải tạo chung cư cũ trên cơ sở giảm mật độ dân cư, sửa chữa để tăng cường chất lượng kết cấu công trình và chuyển đổi từng phần công năng.

ungxu1

Tái thiết chung cư cũ với cách ứng sử nhân văn hay phá bỏ xây chung cư cao tầng

Với các không gian ven đô: Sự hội nhập mạnh mẽ với nền kinh tế thị trường tự do thực sự đã mang lại nhiều thay đổi về kiến trúc cảnh quan cũng như làm xuất hiện thêm các loại hình kiến trúc mới như  biệt thự, chung cư cao tầng hạng sang, siêu thị và trung tâm mua sắm tại các vùng ven đô thị. Bùng nổ nhanh nhưng liệu đã ai nghĩ rằng chúng có thực sự phù hợp điều kiện kinh tế –  xã hội – văn hóa – con người Việt Nam? Cần thấy rõ, các không gian ven đô gần đây đã xuất hiện số lượng đáng kể các kiến trúc biệt thự kiểu “nhập khẩu” của Los Angeles (Hoa Kỳ) và các chung cư cao tầng nhái ngôn ngữ của thành phố Jackarta (Indonesia).

Cũng cần nhìn nhận rõ ý nghĩa của quy hoạch không gian hành lang xanh trong quy hoạch tái thiết đô thị tại vị trí các vùng ven đô. Trong trường hợp này, không gian xanh cần được hiểu là các không gian đất ở thấp tầng, có tỷ lệ chiếm đất ít trong tổng thể diện tích, có thể bao gồm cả đất được dành cho phát triển nông nghiệp và cây xanh, nhưng tuyệt đối không phải là diện tích các dự án sân golf như một số các nội dung trong các đồ án quy hoạch tái thiết ở một số đô thị thời gian qua. Việc cố tình hiểu sai như trên có thể gây nhiều tác động tai hại đến cảnh quan tự nhiên, định cư vùng nông thôn và đặc biệt là trật tự đô thị. Cần xem xét cẩn thận các quy hoạch với một cách tiếp cận với không gian văn hóa làng xã hiện hữu giàu tính nhân văn.

Kinh tế bùng nổ cũng làm tăng khoảng cách và tốc độ của nguy cơ mất cân cân bằng giữa đô thị và nông thôn. Nông thôn luôn là phần chịu thiệt và gánh đỡ các tác động tiêu cực trong quá trình phát triển và tái thiết đô thị với cái tên gọi chung là “tác động đô thị hóa”. Điều chỉnh và giảm tốc quá trình mất cân bằng giữa nông thôn và đô thị lúc này hiển nhiên là điều cần làm. Cùng với đó, xây dựng một một chiến lược môi trường bền vững cho không gian 2 con sông Tích và sông Đáy, tạo cảnh quan và giải quyết triệt để vấn đề tiêu thoát lũ cho không gian đô thị trung tâm.

Về mặt đô thị học, trong rất nhiều các trường hợp, phát triển đôi khi không đồng nghĩa với chất lượng. Quá trình phát triển và tái thiết đô thị cần đi theo các trọng tâm chính mà văn hóa và lịch sử phát triển đô thị là yếu tố then chốt không thể lãng quên, chối bỏ và tách rời. Cá nhân tôi cho rằng, hơn bất kỳ một kiến trúc sư nước ngoài nào, chính những kiến trúc sư Việt Nam có nhiều cơ hội và năng lực để tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển và tái thiết đô thị ở Việt Nam.

Về mặt đô thị học, trong rất nhiều các trường hợp, phát triển đôi khi không đồng nghĩa với chất lượng. Quá trình phát triển và tái thiết đô thị cần đi theo các trọng tâm chính mà văn hóa và lịch sử phát triển đô thị là yếu tố then chốt không thể lãng quên, chối bỏ và tách rời.

 

TS.KTS Matteo Aimini – Trường Đại học Bách khoa Milano và Viện IUAV Venezia (Italia)

 

Bình luận