04/09/2014

Nhìn lại chương trình nông thôn mới – Thành tựu & thách thức

Chương trình NTM qua hơn 3 năm triển khai đồng loạt trên cả nước đã thực sự tạo nên những chuyển biến tích cực. Rất nhiều bài học kinh nghiệm sáng tạo đã được đúc rút qua quá trình triển khai thực tế mang lại những thành công bước đầu đáng ghi nhận. Tuy nhiên, trong giai đoạn tới 2015 – 2020 vẫn còn nhiều băn khoăn và công việc cụ thể để có thể thực hiện thành công, mang nhiều tính nhân văn và xã hội của quốc gia. Để hiểu rõ hơn về điều này, phóng viên TC KTVN đã có buổi trao đổi với ông Tăng Minh Lộc, Cục trưởng – Chánh Văn phòng Điều phối TW chương trình MTQG NTM. Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

 

nongthon2

Đường nông thôn mới xã Hải Đường, Hải Hậu , Nam Định

 

Phóng viên (PV): Hiện cả nước ta đang dấy lên phong trào “Chung sức xây dựng nông thôn mới”, nhưng trong thực tế cán bộ chỉ đạo và người dân vẫn chưa hiểu rõ xây dựng nông thôn mới có điều gì khác hơn so với trước. Ông có thể cho biết về điều này?

Ts. Tăng Minh Lộc: Phát triển nông thôn là công việc của bao thế hệ người Việt. Từ khi cách mạng thành công đến nay, Đảng và Chính phủ đã có rất nhiều chủ trương, chính sách cho phát triển nông nghiệp, nông thôn và xây dựng người nông dân văn minh và do đó chương trình mới có được diện mạo nông thôn như ngày nay chứ không phải là bây giờ chúng ta mới xây dựng nông thôn.

Cần nắm rõ, xây dựng nông thôn mới lần này chỉ là việc chúng ta đưa ra cách làm mới phù hợp hơn để đẩy nhanh tốc độ và chất lượng phát triển nông thôn. Một số điểm mới nổi bật có thể kể đến như sau:

Một là, chúng ta xác định rõ “nội hàm” của nông thôn mới: có kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao nhanh hơn. Nông thôn phát triển có quy hoạch; có hạ tầng tương đối hiện đại; môi trường xanh – sạch – đẹp; dân trí được nâng cao; bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc được bảo tồn và phát huy; chất lượng đội ngũ cán bộ được nâng lên đáp ứng yêu cầu phát triển. Các đặc trưng đó được cụ thể hóa và lượng hóa bằng 19 tiêu chí.

Hai là, lấy xã làm đơn vị thực hiện. Trước đây đã từng có lúc lấy huyện, lấy xã rồi lấy thôn nhưng nay khẳng định lấy xã là phù hợp vì nó có bộ máy đủ tầm tổ chức thực hiện đồng thời phát huy được tính cộng đồng của người dân trong xây dựng nông thôn mới.

Ba là, xã “chuẩn” nông thôn mới giai đoạn 2010 – 2020 phải đạt 19 tiêu chí. Đây là lần đầu tiên Chương trình xây dựng NTM có bộ tiêu chí, mỗi tiêu chí lại có “quy chuẩn” do các Bộ, ngành Trung ương quy định. Nó vừa là căn cứ để các địa phương xây dựng kế hoạch phấn đấu vừa là thước đo đánh giá kết quả thực hiện sau 1 năm, 5 năm.

Bốn là, lấy người dân nông thôn làm chủ thể. Họ vừa là trọng tâm hướng tới của xây dựng nông thôn mới, vừa là người lựa chọn và quyết định các công việc trong xây dựng NTM ở thôn, xã mình với phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân hưởng thụ”.

Năm là, chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) xây dựng NTM là một chương trình đặc thù. Là chương trình của nhiều chương trình MTQG khác vì nó bao hàm các lĩnh vực kinh tế – văn hóa – xã hội – an ninh nông thôn. Là cơ sở để “hút” cả hệ thống chính trị vào cuộc. Chính vì vậy, nó nhanh chóng trở thành phong trào quần chúng rộng rãi trong cả nước.

 

 

PV: Xin ông cho biết khái quát những kết quả đạt được sau hơn 3 năm thực hiện xây dựng NTM?

Ts. Tăng Minh Lộc: Có thể đánh giá kết quả khái quát theo nhiều khía cạnh khác nhau. Tổ chức bộ máy chỉ đạo vận hành, hệ thống cơ chế chính sách, hạ tầng, sản xuất tăng thu nhập, văn hóa… Tuy nhiên, tôi nghĩ tổng quát nhất là kết quả đạt được các tiêu chí  (vì nội dung và mục tiêu xây dựng NTM của ta là đo bằng các tiêu chí).

Cuối năm 2010, khi bắt tay vào xây dựng NTM, các xã đã phải đánh giá thực trạng theo 19 tiêu chí. Lúc đó bình quân 01 xã mới đạt 4,3 tiêu chí, xã cao nhất mới đạt 14 tiêu chí; tỷ lệ xã đạt dưới 5 tiêu chí là 82%. Đến nay đã đạt bình quân 8,47 tiêu chí /xã, có gần 200 xã đạt chuẩn, chỉ có 18% xã dưới 5 tiêu chí. Trong bối cảnh suy thoái kinh tế, doanh nghiệp hầu hết kinh doanh khó khăn, ngân sách Nhà nước đầu tư hạn hẹp… mà đạt được như vậy là kỳ tích.

 

 

PV: Vậy đâu là thành tựu nổi bật nhất và đâu là những mặt yếu lớn nhất, thưa ông?

Ts. Tăng Minh Lộc: Tôi nghĩ có 03 thành tựu nổi bật nhất đó là:

Nhận thức của phần lớn cán bộ và người dân về xây dựng NTM đã có chuyển biến rõ nét. Xây dựng NTM đã trở thành phong trào rộng khắp trong cả nước, thực sự là một phong trào quần chúng và qua đó đã góp phần huy động được nhiều nguồn lực cho công cuộc này. 3 năm qua ước tính tổng kinh phí cho xây dựng NTM khoảng 105.000 tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước các cấp chiếm 33,6%, cộng đồng dân cư đóng góp trực tiếp khoảng 19% chưa kể người dân các địa phương đã hiến đất… và hàng chục vạn ngày công cho xây dựng NTM, còn lại là các nguồn khác.

Dân chủ cơ sở được phát huy thể hiện rõ ở các nội dung: Người dân được tham gia công tác quy hoạch, xây dựng đề án, được lựa chọn công trình nào cần làm trước và cách thức thực hiện. Cách thức đó là động viên người dân phấn khởi, tự giác đóng góp xây dựng các công trình công cộng mà còn tiết kiệm hơn (khoảng 20 – 25% kinh phí xây dựng), chất lượng (độ bền) công trình tốt hơn. Nông thôn đoàn kết hơn, vai trò của tổ chức Đảng cơ sở được nâng lên cao hơn trước.

Hạ tầng nông thôn phát triển vượt bậc, làm thay đổi bộ mặt nông thôn rõ rệt, không chỉ tạo tiền đề cho phát triển kinh tế – văn hóa – xã hội mà còn tăng độ hưởng thụ trực tiếp cho người dân, tạo phấn khởi và tin tưởng cho người dân nông thôn. Có thể nói đây là kết quả rõ nhất của xây dựng NTM.

Nhưng cũng nổi rõ hơn một số mặt yếu không nhỏ, đó là:

Sản xuất nông nghiệp phổ biến vẫn là truyền thống, hiệu quả thấp, một số nơi nông dân trả hoặc bỏ ruộng. Chất lượng đào tạo nghề cho lao động nông thôn còn thấp, chưa tạo ra đội ngũ nông dân chuyên nghiệp nên việc ứng dụng các tiến bộ, khoa học kỹ thuật, sản xuất gắn thị trường vẫn còn khó trở thành hiện thực. Nhiều tệ nạn xã hội chưa được đẩy lùi. An ninh nhiều vùng quê chưa đảm bảo. Môi trường nông thôn có xu hướng ngày càng suy giảm. Quy hoạch và kiến trúc nông thôn chưa được chú ý đúng mức. Đã hơn 3 năm triển khai NTM mà mô hình xã xanh – sạch – đẹp chưa đáng kể.

 

nongthon3

Hạ tầng mới khu trung tâm huyện Ximacai, Lào Cai

PV: Vậy theo ông, quy hoạch đóng vai trò ra sao trong xây dựng NTM?

Ts. Tăng Minh Lộc: Một trong những mặt yếu nổi bật trong nông thôn, đó là: Nông thôn phát triển rất tự phát mà nguyên nhân chính là thiếu quy hoạch, không có quy chế quản lý xây dựng công cộng và nhà ở dân cư, thiếu hướng dẫn xây dựng nông thôn xanh – sạch – đẹp. Tình trạng chung là nông thôn Việt Nam ngày càng mất đi vẻ đẹp sinh thái, môi trường ngày càng ô nhiễm không chỉ làm mất mỹ quan mà còn là nguồn gốc gây tổn hại sức khỏe của người dân. Chính vì vậy, yêu cầu số một trong xây dựng NTM là quy hoạch. Nhà nước cũng đã cấp ngay kinh phí bình quân 150 triệu đồng/xã để làm quy hoạch. Ban chỉ đạo TW cũng yêu cầu các địa phương quy hoạch phải đi trước, các công trình hạ tầng cơ bản chỉ được xây dựng sau khi có quy hoạch được duyệt. Đến nay đã có 93% xã có quy hoạch chung được duyệt. Bước đầu đã tạo cho cán bộ và người dân ý thức làm NTM phải có quy hoạch và phải theo quy hoạch mới tiết kiệm nguồn lực và đảm bảo phát triển bền vững lâu dài.

Tuy nhiên chất lượng công tác quy hoạch nhìn chung còn thấp, đa số các địa phương mới chỉ quy hoạch hạ tầng và dân cư chưa quy hoạch sản xuất. Nhiều xã sau quy hoạch hạ tầng không cắm mốc chỉ giới để người dân vẫn vô tình hoặc cố ý xây dựng vào đất đã quy hoạch. Các xã cũng không có quy chế quản lý quy hoạch và quản lý xây dựng dân cư. Những mẫu kiến trúc nhà ở, khuôn viên nơi ở của người dân phù hợp với đặc trưng văn hóa của các dân tộc, các vùng cũng chưa được coi trọng và chưa tạo được một cuộc vận động để tạo kiến thức, ý thức cho cán bộ và người dân về việc này. Các mô hình làng quê xanh – sạch – đẹp, nông thôn văn minh hầu như còn vắng bóng.

Theo tôi, đây là một trong những vấn đề phải được quan tâm đặc biệt trong thời gian tới.

 

 

PV: Để xây dựng NTM theo 19 tiêu chí cần nguồn lực rất lớn. Vậy cách nào để huy động nguồn lực trong điều kiện ngân sách khó khăn hiện nay?

Ts. Tăng Minh Lộc: Xây dựng NTM đòi hỏi nguồn lực rất lớn. Để phù hợp với nguyên tắc “nội lực là chính” chúng ta đã xác định 40% kinh phí là hỗ trợ từ ngân sách các cấp, số còn lại là do cộng đồng dân cư đóng góp và xã hội hóa. Thực tế 3 năm qua, ngân sách nhà nước các cấp chỉ hỗ trợ được 33,6% còn lại 66,4% là từ dân và doanh nghiệp (kể cả vốn tín dụng phục vụ cho chương trình).

Vấn đề là tới đây cần phải hoàn thiện, bổ sung cơ chế chính sách như thế nào để huy động tốt hơn các nguồn lực vào thực hiện xây dựng thành công chương trình NTM. Cơ chế nào để đồng vốn nhà nước hỗ trợ sẽ thúc đẩy cao hơn sự tham gia của nguồn vốn xã hội hóa. Chúng ta đã có nhiều mô hình, cách làm hay như: Thái Bình, An Giang, Đồng Tháp ngân sách nhà nước hỗ trợ lãi suất vay để thúc đẩy người dân mua máy cày, máy gặt cho sản xuất; TP. Hồ Chí Minh hỗ trợ cho người dân vay chuyển đổi cơ cấu sản xuất như: nuôi bò sữa, trồng hoa… Một đồng vốn ngân sách bỏ ra để thu hút 20 – 30 đồng vốn xã hội. Đây là một cách làm cần nhân rộng. Tới đây, cần áp dụng nhiều hơn cơ chế PPP trong xây dựng các công trình công cộng ở nông thôn: nhà máy nước sạch, chợ, kho tàng bến bãi, cơ sở xử lý rác thải, nước thải, hệ thống thủy lợi… Chính sách thúc đẩy phát triển trang trại, cơ chế để huy động doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp nông thôn… Theo tôi, đây là một lĩnh vực sẽ còn khai thác được nhiều sáng tạo mới.

 

 

PV: Theo ông, từ nay đến năm 2015 xây dựng NTM sẽ tập trung vào những vấn đề gì?

Ts. Tăng Minh Lộc: Để đạt được mục tiêu xây dựng NTM của giai đoạn 2010 – 2015, từ kết quả và kinh nghiệm trong 3 năm qua, chúng tôi nghĩ cần tập trung vào một số vấn đề trọng điểm như tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức và kiến thức xây dựng NTM cho đội ngũ cán bộ vận hành chương trình và người dân nông thôn. Trong đó cần phổ biến các mô hình hay, cách làm tốt, tổ chức học tập thực tiễn để họ chủ động, tự giác hơn, sáng tạo hơn trong thực hiện xây dựng NTM ở mỗi địa bàn.

Tiếp tục hoàn thiện, bổ sung một số chính sách, cơ chế chưa phù hợp hoặc còn thiếu để huy động tốt nguồn lực cho xây dựng NTM. Tập trung đầu tư hơn để hoàn thiện hệ thống hạ tầng cơ bản ở nông thôn (giao thông, điện, thủy lợi, nước sạch, trường học, nhà văn hóa thôn bản…). Phát triển sản xuất bằng nhân rộng nhiều mô hình sản xuất có hiệu quả để tăng sản xuất, nâng cao thu nhập cho người dân. Tạo chuyển biến rõ nét trong môi trường nông thôn.

Những vấn đề này sẽ được bàn thảo trong hội nghị sơ kết dự kiến vào giữa tháng 5 tới.

 

 

PV: Trân trọng cảm ơn ông!

Thanh Huyền (thực hiện)

 

Bình luận