07/09/2014

Mô hình đô thị làng quê ở Trung Quốc

Xuất phát từ một nước nông nghiệp, đại bộ phận người lao động tại Trung Quốc sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp nên cải cách kinh tế ở nông thôn là một khâu đột phá quan trọng trong cuộc cải cách kinh tế ở Trung Quốc. Từ đầu những năm 80 của thế kỷ 20, Trung Quốc đã chọn hướng phát triển mô hình nông thôn mới đặc biệt tại các vùng ven đô với tên gọi “Đô thị làng quê”. Bằng cách phát huy nội lực để cải tạo hạ tầng sống và hạ tầng sản xuất ở nông thôn hướng đến gắn kết và trở thành một bộ phận hữu cơ với đô thị, mô hình này thực sự hữu hiệu tại các làng ven đô và cũng có thể là một bài học tốt cho trường hợp ở Việt Nam.

 

NHẬN DIỆN VAI TRÒ LÀNG NÔNG THÔN VỚI ĐÔ THỊ

Trung Quốc cũng là một quốc gia có tốc độ thành lập các đô thị mới tại nhiều cấp với tốc độ chóng mặt. Hàng loạt các thành phố mới được thành lập một cách tương đối nhanh chóng trực thuộc tỉnh, huyện; trong đó có cả hình mẫu thành phố trong thành phố. Việc thành lập các thành phố một cách quá nóng khiến cho Trung Quốc trở thành một trong những quốc gia có hình thái thành phố khá đặc biệt. Rất nhiều thành phố trong đó là những thành phố mới, chỉ có một trung tâm hành chính mới, phần còn lại là những vùng nông thôn chiếm đa số nằm bao quanh. Sự phân hóa mạnh giữa đô thị và các vùng nông thôn lân cận dẫn đến những vấn đề cấp thiết đồng bộ hóa toàn bộ diện tích của một đô thị bao gồm cả vùng nông thôn.

Không chỉ hướng tới hội nhập về mặt không gian, việc đồng bộ này cũng phải còn là sự nâng cấp một cách đồng bộ về kinh tế, văn hóa lối sống của người dân, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và tiện nghi xã hội, hệ thống quản lý trật tự đô thị.

illustrated model

Mô hình thiết kế nhà ở nông thôn mới vùng ven đô kết hợp có sản xuất nghề phụ sử dụng vật liệu địa phương

Chính sách nhất quán của Trung Quốc coi khu vực nông thôn và ngoại thành là khu vực hỗ trợ không thể tách rời với đô thị. Khu vực ven đô luôn được quy hoạch gìn giữ là khoảng xanh bao quanh đô thị, cung cấp các sản phẩm nông sản cho đô thị trung tâm, là nơi phát triển kinh tế sản xuất hộ gia đình mang lại các giá trị kinh tế xã hội cao. Trong tương lai, mục tiêu chính sau khi hoàn thành xây dựng đô thị làng quê ở Trung Quốc tiến tới xây dựng chất lượng cuộc sống ở các vùng nông thôn sẽ không thua kém gì các khu vực nội đô, thậm chí có một số các tiêu chí vượt trội như mật độ xây dựng thấp, môi trường tốt cho sức khỏe.

Biết tận dụng một cách triệt để các lợi thế đã có là có một nền sản xuất hàng hóa trải rộng, trên cơ sở liên kết các xưởng sản xuất hộ gia đình nằm trong các khu dân cư, chính quyền các thành phố mới đã có những chính sách điều chỉnh về quy hoạch kiến trúc, quy hoạch kinh tế xã hội rất cụ thể. Hầu hết các vùng sản xuất hàng tiêu dùng giá rẻ tại các vùng ven đô được quy hoạch lại theo hướng phân tán nhưng có sự liên kết tương hỗ qua lại với nhau để chính quyền có thể kiểm soát được việc mở rộng chiếm đất của các cơ sở sản xuất, hạn chế sự thất thoát trong sử dụng đất nông nghiệp, quản lý được việc xả chất thải gây ô nhiễm môi trường. Các hình mẫu quy hoạch và thiết kế nhà cũng được thiết lập với thiết kế tổ chức không gian vô cùng linh hoạt bao gồm cả xưởng sản xuất nhỏ nằm xen lẫn trong khuôn viên quy hoạch, có thiết kế đồng bộ tính đến cả những việc thu gom rác thải, nước thải sản xuất để xử lý tập trung trước khi xả thải ra môi trường.

Chính sách quy hoạch và quản lý mang tính mềm dẻo này đã phần nào khiến người dân yên tâm và sản xuất, tránh phải chuyển đổi nhiều, tránh được những xáo động mạnh trong phát triển kinh tế. Bước tiếp theo được đặt ra có thể là, sau khi xã hội đã tích lũy một lượng lớn của cải vật chất đủ lớn, chính quyền các thành phố cũng sẽ từng bước hạn chế phát triển một số ngành nghề có giá trị gia tăng ít, gây ô nhiễm môi trường cao tại các vùng nông thôn. Việc này đã được các cơ quan chính quyền hoạch định trước các khu vực dự trữ để phát triển các khu công nghiệp nhỏ sản xuất tập trung tại mỗi khu vực trong tương lai.

Đối với những vùng nông thôn có các ngành nghề sản xuất hàng truyền thống cần bảo tồn và phát huy. Việc tái thiết và quy hoạch lại cũng được thực hiện trên tinh thần bảo tồn các giá trị sản xuất truyền thống nhưng vẫn hiện đại hóa nông thôn. Các làng nghề này cũng được quy hoạch. Các giá trị văn hóa truyền thống ở đây có những chính sách phát huy để đây sẽ trở thành những giá trị phi vật thể, là cái hồn và giá trị riêng cho mỗi cộng đồng. Mỗi ngôi làng được tính đến quy hoạch đồng bộ. Bên cạnh các thiết kế điển hình ngôi nhà có tính đến các yếu tố sản xuất truyền thống còn là quy hoạch dành ra những không gian công cộng để tôn vinh, khuyếch trương cũng như quảng bá các giá trị này. Các ngôi đền tổ nghề được tôn tạo, những sân chơi văn hóa lớn được quy hoạch trước trong thiết kế quy hoạch tổng thể làng. Các hình ảnh, hình mẫu và các sản phẩm thủ công truyền thống được lưu giữ trọn vẹn tại một nhà bảo tàng của vùng. Chính điều này làm một cách thu hút khách du lịch, tăng nguồn thu cũng như mở rộng thị trường cho phát triển kinh tế tại mỗi khu vực nhỏ. Người dân tự được giáo dục nhận thức và tự cảm thấy gắn bó với ngành nghề truyền thống của địa phương mình.

Các khu vực nông thôn thuần nông, chính sách quy hoạch nhắm đến việc tổ chức lại hệ thống sản xuất, quy hoạch gắn với đề xuất các mô hình canh tác mới, gắn với sản xuất nông nghiệp hiện đại kỹ thuật cao, trở thành vùng chuyên canh sản xuất nông sản phục vụ trực tiếp cho bản thân đô thị tại chỗ. Các chương trình quy hoạch và tái thiết cũng còn nhắm đến tạo nên sự tiện nghi và phát triển bền vững cho khu vực nông thôn như đảm bảo tỉ lệ trường học, nhà trẻ, trạm y tế trên đầu người. Đảm bảo hệ thống hạ tầng giao thông nông thôn được hiện đại hóa. Đến năm 2009, Trung Quốc đầu tư làm mới và sửa chữa khoảng 300.000km đường bộ nông thôn; hỗ trợ trên 46 triệu người nghèo đảm bảo đời sống tối thiểu; triển khai thí điểm ở 320 huyện về bảo hiểm dưỡng lão xã hội nông thôn.

Nguyên tắc của Trung Quốc là quy hoạch đi trước, định ra các biện pháp thích hợp cho từng nơi, đột phá trọng điểm, làm mẫu đường. Chính phủ hỗ trợ, nông dân xây dựng. Với mục tiêu “ly nông bất ly hương”, Trung Quốc đã thực hiện đồng thời 3 chương trình phát triển nông nghiệp và phát triển nông thôn:

Chương trình đốm lửa hướng đến trang bị cho hàng triệu nông dân các tư tưởng tiến bộ khoa học, tạo ra một động lực tiềm năng thúc đẩy nông thôn phát triển, theo kịp với thành thị.

Chương trình được mùa giúp đại bộ phận nông dân áp dụng khoa học tiên tiến, phương thức quản lý hiện đại để phát triển nông nghiệp, nông thôn.

Chương trình giúp đỡ vùng nghèo với mục tiêu là nâng cao mức sống của các vùng nghèo, vùng miền núi, dân tộc ít người, tăng sản lượng lương thực và thu nhập của nông dân.

 

XÂY DỰNG MÔ HÌNH ĐÔ THỊ LÀNG QUÊ NÔNG THÔN MỚI

Đô thị hóa nông thôn hướng đến xây dựng cần phải trở thành nhận thức chung là không chỉ là sự mở rộng về quy mô, và tăng trưởng về dân số huyện lỵ, thị trấn mà còn là sự tăng trưởng phát triển cân đối phồn vinh về kinh tế, tiến bộ toàn diện về xã hội, môi trường và văn hóa. Quy hoạch hệ thống thị trấn phải được dựa vào quy hoạch phát triển kinh tế và phân bố lực lượng sản xuất nơi đó. Đô thị hóa nông thôn phải có mục đích cơ bản là thúc đẩy dân số nông thôn tập trung lại. Dân số tập trung lại khiến cho cộng đồng dân cư của các thị trấn mở rộng, công năng của chúng được tăng cường, từ đó thúc đẩy các ngành sản xuất phát triển, lại tăng cường khả năng thu hút hơn nữa sức lao động dư thừa của nông thôn và sức lao động bên ngoài, khiến cho việc di chuyển dân số và sắp xếp việc làm đi vào quỹ đạo tốt đẹp, giành được hiệu quả cao.

Công cuộc xây dựng đô thị hóa nông thôn cần mang màu sắc riêng của Trung Quốc. Khi xây dựng các thị trấn nhỏ, cần phải áp dụng phương châm kết hợp cảnh quan cổ xưa của các điển hình kiến trúc và mở mang cảnh quan nhân văn, thể hiện bản sắc riêng của Trung Quốc. Nhà quy hoặch đô thị Mỹ Edmund Pegon nói “Những gì hiện đại nhất của Mỹ ngày hôm nay ngày mai Trung Quốc sẽ có. Nhưng những văn vật và thành phố nổi tiếng về văn hóa lịch sử của Trung Quốc do các văn vật đó để lại thì Mỹ mãi mãi không thể có được”.

Quy hoạch xây dựng thị trấn nhỏ phải theo hướng đô thị hóa, hiện đại hóa và xã hội hóa và cố gắng nâng cao chất lượng môi trường sinh thái. Để thích ứng với quá trình đô thị hóa bố cục xây dựng thị trấn cần phải tập trung môt cách khoa học hợp lý thể hiện đầy đủ tính kinh tế của đất xây dựng thị trấn cho đủ các loại công trình.

Hiện đại hóa chủ yếu thể hiện ở sự hiện đại hóa các công trình kết cấu hạ tầng, quan niệm hiện đại hóa trong đô thị hóa chú trọng cả 3 mặt: công trình hài hòa với thiên nhiên, môi trường tốt đẹp tỷ lệ cây xanh từ 30-40% và hiện đại hóa biện pháp quản lý ứng dụng công nghệ thông tin.Không rập khuôn các thành phố trung tâm là xây dựng nhiều nhà cao tầng biến mỗi thị trấn nông thôn thành một “tấm bê tông lớn”!

trungquoc2

Mô hình thiết kế bảo tồn không gian làng truyền thống ven đô

Xã hội hóa mạnh mẽ ở 2 khía cạnh cụ thể là xã hội hóa các công trình phục vụ và xã hội hóa phương thức xây dựng. Trong đó nhấn mạnh yếu tố “quy hoạch thống nhất, bố cục hợp lý, phù hợp với địa phương, có nét đặc sắc, bảo vệ đất canh tác, tối ưu hóa môi trường, mở mang tổng hợp xây dựng đồng bộ”.

Tăng cường quan niệm đô thị là coi trọng văn minh tinh thần. Đô thị hóa nông thôn là một cuộc cách mạng, cải tạo và giáo dục nông dân thay đổi ý thức tiểu nông, thể hiện rõ sự quản lý dựa vào pháp luật với hiệu quả cao là công việc rất khó. Ý thức tiểu nông không thể làm được đô thị hóa, phải giải phóng tư tưởng, mở rộng tầm mắt hơn nữa, phải tăng cường ý thức đô thị.

Tăng cường cải cách, hoàn thiện chính sách là sự bảo đảm cho công tác thí điểm đô thị hóa nông thôn. Cần triệt để phá bỏ sự ngăn cách về thể chế giữa thành thị và nông thôn, tạo môi trường thoáng rộng cho các thị trấn nhỏ phát triển. Đất đai là tài nguyên cho con người sinh tồn, nó không thể tái sinh. Tiết kiệm đất xây dựng, bảo vệ đất đai canh tác là trách nhiệm của chúng ta. Kinh doanh mở rộng đất đai là nguồn tiền vốn chủ yếu xây dựng các thị trấn nhỏ.

Trong kế hoạch 5 năm, có đề ra 7 nhiệm vụ chính để tăng lợi nhuận cho nông dân và 32 biện pháp có lợi cho nông dân để phát triển nông nghiệp hiện đại. Có thể điểm qua một số nội dung chính của các giải pháp đó là: Nhà nước đầu tư nhiều hơn vào nông nghiệp, ngân sách cho phát triển nông thôn tăng lên. Xây dựng một cơ chế để công nghiệp và đô thị thúc đẩy phát triển nông thôn. Sự phân phối thu nhập quốc dân sẽ được điều chỉnh để cho việc tiêu thụ thuế, đầu tư ngân sách, tài sản cố định và tín dụng sẽ tăng cho nông nghiệp và nông thôn. Hỗ trợ từ vốn nhà nước sẽ lớn và tăng liên tục. Phần lớn trái phiếu, vốn ngân sách sẽ đi về phát triển nông thôn. Đặc biệt đầu tư để cải tiến sản xuất và điều kiện sống sẽ trở thành một luồng ổn định để tăng vốn cho xây dựng. Sẽ có các quy định để đảm bảo, điều tiết thu nhập thuế đất cho việc phát triển đất nông nghiệp. Phí thu từ sử dụng đất sẽ được dùng chủ yếu vào các dự án phát triển đất nông nghiệp nhỏ và bảo vệ tài nguyên nước. Chính phủ sẽ ưu tiên xây dựng các cơ sở hạ tầng cần cấp thiết cho đời sống nông dân.

Trung Quốc đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, đô thị hóa nhưng vẫn triển khai chủ trương xây dựng nông thôn mới với mục tiêu môi trường cảnh quan từng địa phương phải được đảm bảo truyền thống lịch sử văn hóa được giữ gìn nhưng có đời sống sinh hoạt ngang thành thị. Nhà nước ít khi dùng chỉ thị mà chuyển sang thương lượng dân chủ để nông thôn phát triển tùy theo khả năng và đặc điểm riêng, nhà nước chỉ hỗ trợ bằng các dự án.

Chính phủ sẽ ưu tiên xây dựng các cơ sở hạ tầng cần cấp thiết cho đời sống nông dân. Chương trình nước sạch sẽ được thực hiện nhanh hơn, trước hết ở các vùng nước bị ô nhiễm. Năng lượng sạch sẽ được áp dụng rộng rãi. Mạng lưới điện nông thôn sẽ được nâng cấp. Xây dựng đường nông thôn sẽ được xúc tiến. Nhà nước đầu tư nâng cấp các trường nông thôn. Hiện nay có nhu cầu phải quy hoạch lại nông thôn để xây dựng một xã hội khá giả. Phải bảo vệ đất xây dựng ở nông thôn. Nhà nước sẽ giúp nông dân miễn phí trong việc bố trí lại nhà.

Nhiều đồng ruộng bị giải phóng mặt bằng làm KCN, thậm chí có cả thôn xã bị di dời toàn bộ để trở thành KCN hay khu đô thị mới. Người nông dân được di dời đến khu đô thị mới do nhà nước hoặc doanh nghiệp bố trí tái định cư. Nhà cửa được định cư mới do nhà nước bỏ tiền ngân sách ra xây và giao cho nông dân sở hữu nhưng không được chuyển nhượng với chất lượng nhà khá và tốt. Trước khi giải phóng mặt bằng để làm KCN theo quy hoạch, chính quyền đã tổ chức họp bàn với toàn thể đại diện các hộ dân trong thôn, giải quyết mọi mặt các thủ tục, chính sách khi người dân bị thu hồi đất. Tiếp đó, chính quyền và doanh nghiệp đã tổ chức các lớp đào tạo nghề cho các đối tượng trong độ tuổi lao động thật nhuần nhuyễn. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cùng nhà nước triển khai nhanh chóng việc xây dựng hạ tầng cơ sở cho khu định cư mới. Khu định cư mới phải đảm bảo có đầy đủ các dịch vụ “điện, đường, trường, trạm”, nếu không đầy đủ những thứ đó, người dân có quyền không đi mà chính quyền không được cưỡng chế .

Ngôi nhà định cư của thị dân được thiết kế 3 tầng, tầng một là phòng khách, bếp và một phòng ngủ. Tầng hai và tầng ba là các phòng riêng của những thành viên trong gia đình. Tổng diện tích sử dụng khoảng 250m2 cho một gia đình. Trong ngôi nhà có đầy đủ các tiện nghi sinh hoạt của một gia đình trung lưu. Tuy nhiên, cũng có những trăn trở về vấn đề khi nông dân đang trở thành thị dân, để có nếp sống văn minh đô thị, người nông dân phải có quá trình dài.

Xét về khía cạnh phát triển kinh tế xã hội, Việt Nam và Trung Quốc có rất nhiều điểm tương đồng. Đây chính là những bài học kinh nghiệm quý báu để có thể áp dụng xây dựng một chính sách điều tiết quá trình đô thị hóa và phát triển nông thôn ven đô một cách toàn diện, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.

Trung Quốc đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, đô thị hóa nhưng vẫn triển khai chủ trương xây dựng nông thôn mới với mục tiêu môi trường cảnh quan từng địa phương phải được đảm bảo truyền thống lịch sử văn hóa được giữ gìn nhưng có đời sống sinh hoạt ngang thành thị. Nhà nước ít khi dùng chỉ thị mà chuyển sang thương lượng dân chủ để nông thôn phát triển tùy theo khả năng và đặc điểm riêng, nhà nước chỉ hỗ trợ bằng các dự án.

 

Nguyễn Đăng Sơn – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đô thị & Phát triển Hạ tầng

Hoàng Phương (thực hiện)

Bình luận