02/09/2014

Chuyên đề : Tái thiết đô thị

Đô thị cũng giống như một cơ thể con người, có các giai đoạn hình thành và phát triển. Khác với các đô thị ở các nước phát triển trên thế giới đã định hình rõ nét, các đô thị Việt Nam vẫn đang trong quá trình trình hình thành và phát triển, trong công cuộc đô thị hóa. Việc nâng cấp, cải tạo tái thiết không gian đô thị diễn ra hầu khắp, tác động mạnh đến không gian hiện hữu bên trong đô thị, cũng như cuốn theo những biến đổi mạnh mang tính chất thay đổi cấu trúc của vùng ven đô và vùng nông thôn. Luôn là hai mặt của một vấn đề, phát triển nóng và tái thiết mạnh tay để phục vụ các mục đích phát triển thuần túy đôi khi lại phải đánh đổi các giá trị cảnh quan, lịch sử và di sản đô thị.

 

Với Hà Nội, trong một hiện tại và tương lai kề cận có 05 vấn đề lớn trong nội dung tái thiết đô thị sẽ làm thay đổi diện mạo của Hà Nội, đồng thời tác động lớn đến đời sống cũng như kinh tế xã hội của Thủ đô.

Một, Khu phố cổ Hà Nội với bài toán cải tạo bảo tồn:

Phố cổ Hà Nội có diện tích khoảng 81ha, nằm trên địa bàn 10 phường thuộc quận Hoàn Kiếm, với tổng số dân hơn 6,6 vạn người (năm 2010), mật độ 823 người/ha, ẩn chứa 121 di tích và hơn 200 ngôi nhà có giá trị đặc biệt.

Ngay từ những năm 1990 thế kỷ trước, rất nhiều các chương trình khảo sát đánh giá lập hồ sơ đánh giá hiện trạng cũng như quy hoạch và lập quy chế bảo tồn, cải tạo từng phần khu phố cổ Hà Nội đã được chính quyền thành phố các đơn vị nghiên cứu, tư vấn thiết kế trong vào ngoài nước tham gia thực hiện. Cho đến nay, đã có hoàn thành những định hướng bảo tồn và tái thiết khu phố cổ rõ nét như: Xây dựng quy chế bảo tồn khu phố cổ Hà Nội trong đó quy định rõ Khu vực bảo vệ tôn tạo cấp 1 với diện tích khoảng 19 ha và khu vực bảo vệ tôn tạo cấp 2 đối với phần diện tích còn lại. Năm 2013 Hà Nội đã khởi động việc thiết kế ý tưởng và quy hoạch khu dãn dân, tổ chức triển lãm tuyên truyền đối thoại với người dân để xây dựng quy trình di dân giảm mật độ của khu vực lõi phố cổ.

Theo kế hoạch, giai đoạn 1 kết thúc vào năm 2015, Hà Nội dự kiến sẽ di dời khoảng 1.800 hộ dân (gồm các hộ sống trong các di tích, trường học, công sở, nhà đông hộ và nhà cổ có giá trị đặc biệt cần bảo tồn) sang khu đất có diện tích 11,12 ha tại khu đô thị mới Việt Hưng (quận Long Biên) với tổng kinh phí đầu tư cho toàn bộ giai đoạn I là hơn 4.300 tỷ đồng. Giai đoạn 2, Hà Nội di dời tái định cư dân phố cổ để giảm mật độ dân cư ở khu vực phố cổ từ 823 người/ha xuống còn 500 người/ha (mật độ khống chế trong quy hoạch đến năm 2020), tương ứng với việc thời gian tới quận Hoàn Kiếm phải di chuyển hơn 6.550 hộ dân với khoảng 26.200 người. Tiếp tục tiến hành cải tạo trùng tu di tích, nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng dịch vụ, không gian xanh, giao thông trong đó hướng tới ưu tiên sử dụng các phương tiện xanh thân thiện với môi trường đặc biệt là metro và giao thông công cộng.

Như vậy, tiếp theo các chương trình dãn dân phố cổ Hà Nội  sẽ còn nhiều việc để làm và hơn hết nó phải được sử lý trong bài toán tổng thể và chặt chẽ.

Hai, Cải tạo các khu chung cư cũ:

Chủ yếu được xây dựng từ sau những thời kỳ giải phóng những năm 1975, các khu chung cư cũ Hà Nội được xây dựng hàng loạt, đặc biệt là ở các thành phố lớn tiêu biểu cho thời kỳ tái thiết đất nước sau chiến tranh. Kế thừa các nguyên tắc thiết kế mô hình quy hoạch khu ở kiểu xã hội chủ nghĩa (liên Xô cũ, CHDC Đức…), cho đến nay các khu chung cư cũ vẫn là chỗ ở của rất nhiều người dân đô thị.  Đã có rất nhiều mô hình cải tạo chung cư cũ được thí điểm thực hiện với các hướng giải pháp xây ốp, xây mới như chung cư Kim Liên – Trung Tự, Nam Thành Công, Giảng Võ (Hà Nội).  Một loạt các phương án quy hoạch cải tạo mới với các phương án phá bỏ và xây mới, tái định cư tại chỗ với các khu Thành Công, Phương Mai…cũng đang được nghiên cứu, triển khai và phê duyệt.

Tuy nhiên, các nghiên cứu xã hội học và kiến trúc đã có nhiều nhưng các phương án cải tạo chủ yếu là phá bỏ và thay thế xây mới bằng các công trình nhà ở cao tầng chứ chưa tính đến các giải pháp ứng xử mang tính bền vững và tiết kiệm nguồn lực tốt hơn để lưu giữ lại khu chung cư cũ như một phần cơ hữu trong di sản và dấu ấn cảnh quan đô thị. Để có mô hình cải tạo chung cư cũ có hiệu quả lâu dài và phù hợp với cảnh quan điều kiện sống của cư dân vẫn còn là điều mong mỏi của đông đảo người dân.

Ba, Hình thành các tổ hợp công trình thương mại và nhà ở cao tầng mới trên những lô đất được chuyển đổi chức năng:

Từ đầu những năm 2000, đặc biệt là sau khi hoàn thành quy hoạch chung Hà Nội đến năm 2030 – tầm nhìn 2050, thành phố đã có chủ trương cải tạo từng phần nâng cấp đô thị trong đó đặt mục tiêu chuyển đổi mạnh chức năng sử dụng đất trên cơ sở di dời các nhà máy gây ô nhiễm ra bên ngoài đô thị. Quá trình này diễn ra hết sức mạnh mẽ cùng với sự phát triển nóng của thị trường BDS những năm 2000 – 2010 với sự xuất hiện của các cụm công trình thương mại và nhà ở cao tầng dễ nhận thấy như: Vincom, Royal City, Time city…Thực chất, đây là kết quả của quá trình chuyển đổi chức năng sử dụng đất từ sản xuất công nghiệp thành đất ở với kiến trúc chủ yếu là tổ hợp công trình thương mại, nhà ở cao tầng,  mang lại hình ảnh mới cho đô thị.

Trong tương lai diện mạo Hà Nội sẽ còn thay đổi đến chóng mặt khi hàng loạt các cụm công trình cao tầng mới được hiện diện tại các khu đất sau di dời một số nhà máy, trường học, bệnh viện…, Những công trình này sẽ tạo áp lực quá tải tới hệ thống hạ tầng đô thị cũng như tiềm ẩn các bất cập đô thị trong tương lai về mật độ cư dân, vệ sinh môi trường, an sinh xã hội… Do vậy, các công trình này cần được đặt trong bài toán quy hoạch tổng thể của Hà Nội, được giám sát chặt chẽ về độ cao cũng như quy mô công trình, tránh trình trạng phát triển manh mún, lộn xộn, đè nặng lên hạ tầng xã hội của Thủ đô.

Bốn, cải tạo, nâng cấp các không gian công cộng, hình thành các công trình cổng cửa ô:

Thời gian gần đây, cùng với sự phát triển các khu đô thị mới, các không gian công cộng mới cũng được mở rộng thêm bao gồm các dự án quy hoạch không gian công viên cây xanh, chỉnh trang kè bờ sông (Sông Tô Lịch, Kim Ngưu), nghiên cứu cải tạo không gian cảnh quan khu vực Hồ Hoàn Kiếm, Quy hoạch và xây dựng mới không gian công viên Hòa Bình, công viên Yên Sở… Là hạt nhân xanh của đô thị, bảo tồn các không gian xanh hiện hữu là câu chuyện đã đặt ra.Việc nghiên cứu và phát triển, đầu tư xây dựng thêm ở nhiều mô hình, tận dụng mọi nguồn lực đầu tư lúc này đảm bảo sự cân bằng giữa phần đặc và phần rỗng trong không gian đô thị Hà Nội là cần thiết.

Hà Nội với mơ ước cải tạo khu vực Hồ Gươm, Hồ Tây, hay hình thành các cổng cửa ô qua việc tổ chức nhiều lần các cuộc thi tìm ý tưởng thiết kế cho nó. Tuy nhiên, ước mơ vẫn chỉ là ước mơ, các cuộc thi xong, kết quả để đấy. Tuy nhiên, trong tương lai đây vẫn là những dự án tiềm năng được thực hiện khi thời cơ và điều kiện chín muồi.

Năm, Hình thành hệ thống giao thông mới và sự hiện diện của tuyến đường sắt trên cao:

Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của câu chuyện tái thiết đô thị là việc mở rộng nâng cấp hệ thống hạ tâng giao thông đô thị. Những dự án đã hoàn thành minh chứng cho những nỗ lực mạnh mẽ của tái thiết đô thị như  tại Hà Nội là dự án đầu tư xây dựng hệ thống giao thông đường vành đai 3, cầu Thanh trì, cầu Vĩnh Tuy.. tiếp sau đó các đường vành đai 2 và 2,5 cũng đang gấp rút được đầu tư đồng bộ trong thời gian tới và đặc biệt phải kể đến 9 tuyến đường sắt đô thị với rất nhiều hạng mục đường sắt trên cao, đường ngầm, nhà ga trung chuyển cần được thiết kế và đầu tư xây mới làm thay đổi cơ bản phương thức và mức độ tiện nghi di chuyển của cư dân. Tuy nhiên, tái thiết hệ thống giao thông đô thị trong tương lai lúc này lại đặt ra những thách thức về bài toán tiết kiệm nguồn lực đầu tư và hòa nhập với cảnh quan đô thị mà bài học từ các đô thị đi trước trên thế giới đã chỉ ra để đô thị Việt Nam cần được rút kinh nghiệm.

Như vậy, với 5 nội dung tái thiết đô thị nổi bật điểm qua như trên cho thấy một khối lượng công việc rất lớn dành cho Hà Nội trong tương lai, bên cạnh sự phát triển song song tại các khu vực mới của Hà Nội mở rộng. Đô thị Việt Nam với đặc tính nông thị đậm nét cần chọn được một định hướng phát triển chặt chẽ, bài bản, trên cơ sở thực tiễn và nhân văn, với nhiều giải pháp ứng xử linh hoạt, để đạt được một mục tiêu cuối cùng là xây dựng những đô thị sống tốt, an toàn , phát triển bền vững, hiện đại nhưng không bị đứt gãy khỏi cội nguồn văn hóa phát triển.

 

Ban Biên tập Tạp chí KTVN.

 

Bình luận