02/09/2014

Câu chuyện “canh tân” Hà Nội

Một thành phố khi nghĩ đến chuyện canh tân, là bản thân thành phố không còn đáp ứng được nhu cầu thực tiễn và áp lực của sự phát triển, như một cơ thể sống bắt đầu mệt mỏi. Và đã đến lúc phải gia cố, tăng cường từ hình thức đến nội dung… để không gian sống được đổi mới.

 

Vậy, tiêu chí canh tân là gì? Đó hẳn không nằm ngoài chuyện: đi lại dễ dàng hơn, môi trường sống trong sạch hơn, con người thân thiện gần gũi nhau hơn, những giá trị về văn hóa và lịch sử được tôn trọng. Nhờ đó, điều kiện sinh kế của người dân được cải thiện với nhiều cơ hội hơn. Dù nói cách này hay cách khác, thì thành phố nào canh tân, ở bất kỳ giai đoạn nào, cũng không trượt khỏi những mong muốn ấy.

Hà Nội những năm 50-60 của thế kỷ trước là thành phố nhỏ bé, xinh xắn và êm đềm. Trong khi đó, hình ảnh của các nước văn minh là những xa lộ rộng lớn, tòa nhà cao vút, những khu đô thị khổng lồ như một hấp lực để thành phố cảm thấy mình có vẻ quá khiêm tốn và cần đổi thay. Đã có cả một thế hệ khát khao sự đổi thay ấy. Hàng loạt dự án canh tân Hà Nội được vẽ ra trong hoàn cảnh như thế: Trung tâm chính trị phía Nam Hồ Tây; những khu công nghiệp mới trên tuyến đường đi Hà Đông, Minh Khai; hàng loạt nhà ở theo mô hình tập trung như Giảng Võ, Nguyễn Công Trứ… Hà Nội bước đầu đã bứt ra khỏi sự xinh xắn, bé nhỏ để hướng về phía trước với kích thước vượt trội, khẳng định mình một cách hào hứng. Một cuộc canh tân đô thị đột phá lấy hình ảnh thành phố của người lao động sản xuất thay cho thành phố thương mại, tiêu dùng: công nhân mới, nông dân mới, bộ đội, những hình ảnh mới tiêu biểu của thủ đô CNXH… Dễ nhận ra rằng nhờ đó, nhiều nhà văn hóa công nhân, nhà ăn tập thể ra đời, nhiều khu đô thị cho người lao động được cải thiện vệ sinh. Tiếc là khi thành phố đang bắt tay vào cuộc đổi thay, thì chiến tranh phá hoại miền Bắc nổ ra.

Giai đoạn thứ 2 của cuộc canh tân diễn ra vào những năm 70-71, khi miền Bắc đang phơi phới phóng xa tầm mắt về những thành phố mới. Khi ấy, Hà Nội tính vươn tới Xuân Hòa, với cuộc canh tân hứa hẹn nhiều tương lai. Khi cuộc chiến qua đi, không khí  canh tân đô thị được hâm nóng lên một cách mạnh mẽ. Nhiều mô hình ở Hà Nội ra đời, những công trình mang dấu ấn Xô Viết đã có mặt và không ít những tác phẩm kiến trúc mới của thế hệ kiến trúc sư Việt Nam  trẻ tuổi để lại những dấu ấn giá trị. Thành phố khi ấy có vẻ được canh tân một cách có trật tự. Nhưng dù trật tự cũng chưa giải phóng được năng lượng vốn có của một thành phố đang đứng trước thách thức của sự đổi thay.

Phải đến giai đoạn 80-90, sự thay đổi mới mạnh mẽ: mở cửa phát triển kinh tế/hội nhập quốc tế, áp dụng những chính sách giải phóng khỏi khuôn khổ chật chội của kinh tế bao cấp – kế hoạch hóa tập trung, tiềm năng nội lực được kích hoạt.

Nhưng từ những năm 1993 trở lại đây, bên cạnh nhiều cái mới, cái lớn, cái đẹp đẽ, cũng có quá nhiều rắc rối khi nhu cầu luôn vượt qua khả năng. Giai đoạn này, Hà Nội đang loay hoay tìm hướng canh tân. Một trong những giải pháp gần đây là mở rộng địa giới hành chính, đưa ra viễn cảnh đô thị quy mô lớn. Tuy nhiên, để thực thi những quy hoạch ước mơ đó không hề đơn giản khi toàn thế giới sa lầy vào những cơn đầu cơ BĐS. Nhấn chìm tất cả những giấc mơ về canh tân đô thị từ châu Mỹ, châu Âu, châu Á chứ không riêng Việt Nam.

Vậy, lúc này đây, sự canh tân đô thị nên làm như thế nào? Phải lật giở lại các cuộc canh tân trong quá khứ ngõ hầu mới tìm ra lời giải.

canhtan2

Hồ Tây – Lá phổi xanh của Hà Nội

NHỮNG CUỘC CANH TÂN TRÊN THẾ GIỚI

Người ta hay nhắc đến cuộc canh tân Paris. Nhưng cần nhớ rằng, đó là cuộc canh tân rực rỡ mang không ít đau khổ. Hàng đoàn người phải ra khỏi trung tâm Paris, nhường chỗ cho những đại lộ rộng thênh thang, vệ sinh sạch sẽ, và những khu nhà sang trọng. Cuộc canh tân ấy nâng giá trị đô thị tăng lên 24 lần, giúp cân đối bài toán đầu tư. Cùng với sự hi sinh của tầng lớp dưới, những cư dân Paris cũ, những nơi chứa đựng nhiều kỷ niệm, nhiều di tích lịch sử của thành phố trung cổ đã bị phá vỡ. Bỏ qua những vòng thành Paris cũ để bứt phá, biến những bãi lầy cống rãnh hôi thối trở nên ngăn nắp với những hàng cây xanh mướt hai bên đường, đó là thành quả của thời tiền công nghiệp, rũ bỏ quá khứ lãnh chúa cát cứ đi lên thành phố công nghiệp phát triển tưởng chừng không có giới hạn. Bài học ấy được lặp lại nhiều ở các nước thuộc địa. Nhiều năm sau, nó vẫn ám ảnh nhiều nơi, nhất là những nơi có mô hình chính trị mới, trong đó có Brazil. Thay vì loay hoay với Rio de Jainero, Brazil đã chuyển thủ đô tới Brasilia cách đó vài trăm cây số và dồn lực xây dựng nó trở thành trung tâm chính trị. Cuộc canh tân mạnh mẽ ấy để lại những kiệt tác đáng ngưỡng mộ – được coi như biểu tượng của kiến trúc  hiện đại. Nhưng trả giá là món nợ cay đắng phải loay hoay trang trải mất mấy chục năm, cùng với nó là xã hội bất ổn triền miên. Mãi gần đây, họ mới chật vật lấy lại được vị thế cân bằng. Cuộc canh tân ở một đất nước rộng lớn, hơn trăm triệu dân, tài nguyên dồi dào không hẳn đã thành công.

Trong khi đó, cũng là một thành phố khác tại Brazil như Curitiba, lại rất đáng học tập, là mẫu hình cho các quốc gia đang phát triển. Thành phố đi lên bằng đôi chân của mình, không vay mượn. Là canh tân, nhưng human size hơn, nhân bản hơn, tự tin hơn, mang lại hạnh phúc cho cư dân  nhiều hơn thay vì khát khao cuộc canh tân vĩ đại của những thành phố muốn “hóa rồng” chỉ sau một đêm.

Tại Đông Nam Á, sa lầy mãi trong các cuộc canh tân chính là Manila. Một thành phố đổ nát bom đạn thế chiến II đã có hàng loạt đồ án hậu chiến rất đẹp: khu quảng trường trung tâm, phố sá, chợ búa… Nhưng cuộc canh tân bởi những khoản vay nợ khổng lồ kéo dài mấy thập kỷ  đã thất bại toàn tập cùng với những biến đổi chính trị vào năm 1986. Có lẽ, nhiều chục năm nữa Manila cũng chưa khắc phục hết được hậu quả mà nó để lại với tràn lan khu ổ chuột, tệ nạn và những rắc rối môi trường.

canhtan1

Phát triển kiến trúc cao tầng đang là xu thế phổ biến ở các đô thị lớn

 

LÀM THẾ NÀO ĐỂ CANH TÂN HÀ NỘI

Làm thế nào để  canh tân  Hà Nội, luôn có những câu trả lời khác nhau. Người đề nghị thay đổi cơ bản về giao thông, người bảo phải có tuyến tàu điện ngầm, lại có ý kiến phát triển mạnh các khu đô thị sinh thái, bảo vệ phố cổ…, những khẩu hiệu thuần túy về phong trào. Rải rác đâu đó, những cao kiến ấy đã được ít nhiều thử nghiệm, nhưng hầu hết không thành công.

Hà Nội, trung tâm văn hóa chính trị xã hội, có một vị trí vô cùng đặc biệt, vô cùng quan trọng và có rất nhiều cơ hội để trở thành đầu tàu bứt phá. Điều quan trọng là Hà Nội phải trở thành trung tâm thương mại, là đầu mối của sự giao thương, là cái nôi để phát triển thương mại trong tam giác đồng bằng sông Hồng có 27 triệu dân sinh sống. Hà Nội phải phát triển thương mại, qua đó tác động tới các vùng xung quanh. Nói nôm na, thành phố phải mang bản chất của cái chợ. Chợ không chỉ bán con cá lá rau, chợ không chỉ là siêu thị hàng hiệu. Chợ là nơi giao thương, để con người có thể bán được tất cả sự sáng tạo của mình từ sản phẩm lao động bình thường đến lao động tri thức trình độ cao. Chợ giúp con người thương mại hóa các sản phẩm, từ hàng hóa tới các nghiên cứu, ứng dụng sáng tạo. Càng sáng tạo, càng cần có thị trường để tiêu thụ. Và để thúc đẩy quá trình mua – bán, cần tính toán, suy xét kỹ làm thế nào để có thể đến với chợ dễ dàng, và rời đi cũng dễ dàng không kém.

Thực tế, trong khoảng một thập niên qua, các thành phố thường nghĩ tới các quảng trường rộng lớn, cơ quan hành chính hiện đại, các cơ quan đoàn thể… tập trung. Nhưng nơi để tất cả mọi người có thể đến, thúc đẩy mua – bán, trao đổi hàng hóa, thúc đẩy kinh tế xã hội, lại chưa được chú trọng. Phần lớn các nguồn lực dành xây trụ sở và một quảng trường hình tròn là hình ảnh có thể nhìn thấy ở rất nhiều nơi trong tổng thể hơn 700 đô thị trên cả nước. Các cấp đều lấy trung tâm là trụ sở các cơ quan hành chính, nhà văn hóa, ngân hàng, bưu điện… Chưa một đô thị nào lấy chợ làm trung tâm. Hà Nội cũng vậy.

Nên chăng quản lý đô thị cần được cân nhắc. Nếu một thành phố với tất cả con đường có thể dẫn tới nơi trao đổi hàng hóa (theo nghĩa cập nhật hiện đại), kể cả những xa lộ thông tin, công nghệ, những nơi gia tăng giá trị hàng hóa, nâng cao giá trị thương hiệu, các doanh nhân có thể trao đổi trong một môi trường lành mạnh, dễ chịu, tin tưởng và hấp dẫn thì có thể, cuộc canh tân đô thị ấy, không biết có đẹp có lãng mạn hay không, nhưng nó đem lại nguồn lực mạnh mẽ, sức sống của một quần cư mà người ta lựa chọn. Nếu Hà Nội trở thành trung tâm phồn hoa, sẽ là cứu cánh cho rất nhiều vấn đề.

Bangkok, vốn được coi là cái chợ lớn của Đông Nam Á, những năm 90 cũng đầy ám ảnh với nạn kẹt đường. Thành phố phải canh tân bằng cách phá bỏ đô thị có nhiều dấu ấn cuối thế kỷ 19 để chồng chéo lên nó những đường cao tốc dày đặc, với mục đích thu hút lượng người đến và đi khỏi “chợ” nhanh hơn, cuộc mua bán diễn ra tốt hơn. Đó cũng là một phần động lực để thúc đẩy phát triển Bangkok. Theo thống kê, 40% kinh tế Thái Lan được giao dịch ở đây. Có thể, thành phố đang phải trả giá phần nào cho sự phát triển nhanh chóng thời kỳ ấy, nhưng cuộc canh tân đã đáp ứng tốt cho một giai đoạn phát triển cực nhanh. Giờ đây, thành phố dường như đang suy tính lại, với các chợ dân sinh, chợ hoa quả, chợ cuối tuần kết hợp giải trí, đồ cổ, đồ cũ, đồ gỗ… Và trung tâm thương mại nào cũng thành công giữa thành phố đầy rẫy những trung tâm thương mại.

Tại Nhật Bản, thủ đô Tokyo có những con phố là khu chợ trưng bày sản phẩm của các tỉnh, nông sản, hàng mỹ nghệ… Thái Lan cũng học theo Nhật Bản với khẩu hiệu mỗi làng có một sản phẩm. Chính sách “trọng nông/ kích thương” này giúp người sản xuất và tiêu dùng  cùng hưởng lợi trong môi trường sống phát triển ổn định/ bền vững.

Hà Nội tới nay vẫn là thành phố nửa đô thị nửa nông thôn. Trong khi đó, không gian để trao đổi sản phẩm nông nghiệp là rất ít. Trong thành phố, từ chợ dân sinh tới những đồ dùng thiết yếu hàng ngày cũng do người dân tự điều chỉnh và thường bị tác động một cách méo mó. “Chợ” cho những người lao động với phẩm chất giá trị khác nhau (trí thức, kỹ sư máy tính, bác sĩ, giáo viên giỏi) có vẻ chưa được quan tâm một cách cặn kẽ. Vì vậy, thay vì trượt sâu vào những công trình công sở, hành chính tiêu tốn quá nhiều nguồn lực, cần cân nhắc lại hướng đi để thành phố có môi trường giao thương nhiều sinh lực hơn.

Canh tân, đầu tiên là đảo thứ tự ưu tiên của chính từ “đô thị”. Các cuộc canh tân chú ý quá tới phần “đô” thường gánh sự thất bại rõ ràng. Brasilia, thành phố 1 triệu dân, phải mất 24 năm sau mới có thể lấp đầy. Trước đó, là lèo tèo công chức, những xa lộ rộng mênh mông vắng tanh vắng ngắt, thiếu sức sống. Nhiều cuộc canh tân khác, ở các thành phố phát triển, cũng phải rất cân nhắc. Vì thế, khi nền kinh tế còn đang khó khăn, phải lần từ miếng ăn cái mặc, canh tân cũng cần đặt ra những mục tiêu thiết thực và khả thi nhất. Phải chăng chữ “thị” đáng được lên ngôi.

Thành phố chỉ đáng sống khi nó là nơi người ta tìm thấy nhiều cơ hội phát triển sinh kế, nơi tìm thấy những nơi chốn bình yên nho nhỏ. Trong một năm, người ta có nhu cầu du lịch xa xôi một vài lần. Trong một tháng, người ta có nhu cầu thăm anh em bạn bè một vài lần. Nhưng mỗi ngày, mỗi người, chỉ có nhu cầu một chốn yên bình nho nhỏ, và phạm vi vài km để học tập, lao động và thụ hưởng thành quả lao động thường xuyên.

Hà Nội sẽ là thành phố đáng sống, nơi chốn đáng gắn bó nếu trở nên bình dị như thế!

Các cuộc canh tân quá chú trọng phần đô thường gánh sự thất bại nặng nề. Canh tân, nên bắt đầu bằng cách đảo thứ tự ưu tiên của chính từ “đô thị”.  Nếu một thành phố với tất cả con đường có thể dẫn tới nơi trao đổi hàng hóa (theo nghĩa cập nhật hiện đại) thì có thể cuộc canh tân đô thị ấy không biết có đẹp có lãng mạn hay không, nhưng nó đem lại nguồn lực mạnh mẽ, sức sống của một quần cư mà người ta lựa chọn.

 

Trần Huy Ánh

 

Bình luận