Ngay khi xuống sân bay, Kathrin Moore đã bắt tay ngay vào công việc. Dường như KTS đã quên hẳn chuyến bay kéo dài hơn 22 giờ từ Sanfransico.

Hình ảnh bà kiến trúc sư đã gần 70 tuổi vẫn phăm phăm bước đi trên con đường rừng dốc đứng và trơn chuội và đứng ngắm đảo Các Bà dưới trời mưa với ánh mắt âu lo đã gieo vào tôi ấn tượng khó quên. Trong từng cử chỉ nhỏ nhất, Kathrin Moore không chỉ đem tới cho tôi khái niệm rành mạch về nghề kiến trúc - quy hoạch. Tình cảm dành cho công việc của Kathrin Moore nhắc tôi nhìn lại những cách ứng xử với thiên nhiên của chính người dân nơi đây.

Tín ngưỡng Mẹ

Nếu phải nói ngắn gọn với Kathrin Moore về giá trị tiêu biểu của vùng văn hóa Cát Bà, tôi chỉ bám víu tới cách gọi tên, cách xưng hô với hòn đảo của người dân nơi đây.

Trên các tấm bản đồ của người Pháp hồi đầu thế kỷ 20, đảo Cát Bà của Hải Phòng hôm nay vẫn mang tên gọi Các Bà. Chừng ấy năm trôi qua, chẳng có lấy một dòng chữ nào đủ sức thuyết phục cho sự thay đổi từ chữ C sang chữ T. Chẳng có minh chứng nào đủ thú vị cho cách đọc chại của từ Các Bà sang Cát Bà.

Tại sao không gọi là Đá Bà nếu cát ở đây cần được hiểu như là một loại chất liệu quý của tự nhiên? Quá trình vận động tạo sơn ở vùng biển này diễn ra cả thảy ba lần. Lần đầu vào kỷ Caledoni khoảng 410 triệu năm trước, lần cuối vào kỷ Anpi. Các vận động này luôn mạnh mẽ hơn nhiều lần quá trình trầm tích sau hàng chục lần biển tiến, biển lùi để tạo nên những bãi cát xinh đẹp cho Các Bà.

Với diện tích hơn 300km2, Các Bà chiếm 1/5 diện tích đất nổi của Hải Phòng. Các Bà là bình phong, điểm trấn án không chỉ riêng cho Hải Phòng mà cho cả vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. Các Bà là điểm dừng cuối cùng của hàng loạt những dãy núi lớn bắt nguồn từ nóc nhà thế giới để tạo ra diện mạo chung cho một vùng địa lý rộng lớn của Việt Nam, nhưng đó cũng là điểm tựa lớn để người Hải Phòng vượt lộng ra khơi.

Sau một vài biến cố của quá khứ, phần lớn người dân nơi đây mới chỉ định cư trên hòn đảo này vừ tròn 30 năm. Họ hồn nhiên tự “tưởng” thưởng cho mình xứ mạng…  khai hoang. Họ gọi hòn đảo này là Cát Bà?!?!

Xem ra trong cách xưng hô đó hình như lịch sử và văn hóa đã có phút lơ đễnh đến xao lòng? Xé một tờ lịch không hẳn đã vứt bỏ được quá khứ.

Chỉ có một bộ phận rất nhỏ những người ngư dân già từng nhiều đời sống lênh thênh trên biển vẫn còn gọi nơi mình bám víu tụ sinh bằng cái tên mang gói cả việc tri ân nghĩa sinh thành với Trời Đất.

Cha ông họ cũng đặt tên cho một hòn đảo nhỏ ngoài cửa biển, cách Tùng vịnh - trung tâm thị trấn Các Bà chẳng mấy xa cái tên: Các Ông. Với cách gọi ấy, vóc dáng đảo Các Bà dường như đã vượt qua cái sừng sững, hoành tráng và ngang tàng của núi và đá.

Cách gọi tên Các Bà cũng giống như những người nông dân đồng bằng châu thổ từng gọi sông Hồng là sông Cái - sông Mẹ; Như cách những người thợ ngõa, thợ mộc gọi hàng cột chính trong các ngôi nhà gỗ truyền thống là cột Cái; Như cách những người ưa đời bôn tẩu gọi con đường lớn nối lũy tre làng với phần còn lại của thế giới là đường Cái; Cũng như mỗi chúng ta vẫn trìu mến gọi ngón chính trong bàn tay là ngón tay Cái…

Chỉ là một cách xưng hô thôi nhưng đó chính là nguyên lý, tâm thức và tín ngưỡng Mẹ, một thái độ tôn vinh những giá trị của tự nhiên đã từng tồn tại hàng ngàn năm trong đời sống văn hóa của người Việt!

Cách gọi tên Các Bà cũng giống như những người nông dân đồng bằng châu thổ từng gọi sông Hồng là sông Cái - sông Mẹ; Như cách những người thợ ngõa, thợ mộc gọi hàng cột chính trong các ngôi nhà gỗ truyền thống là cột Cái; Như cách những người ưa đời bôn tẩu gọi con đường lớn nối lũy tre làng với phần còn lại của thế giới là đường Cái; Cũng như mỗi chúng ta vẫn trìu mến gọi ngón chính trong bàn tay là ngón tay Cái…Chỉ là một cách xưng hô thôi nhưng đó chính là nguyên lý, tâm thức và tín ngưỡng Mẹ, một thái độ tôn vinh những giá trị của tự nhiên đã từng tồn tại hàng ngàn năm trong đời sống văn hóa của người Việt!

KTS. Kathrin Moore

Cách nhìn của người Mỹ

Cách đây 28 năm, ai ai cũng hừng hực tinh thần cắt đá, phá núi, mở đường để chinh phục hải đảo, để dựng xây những pháo đài quân sự, để ra tới đảo thật nhanh và mơ về những khu công nghiệp với nhiều nhà máy ống khói cao ngút trời mây. Trước, trong và sau chiến tranh, lúc nào người Hải Phòng cũng hừng hực tinh thần "hiên ngang…chỉ biết ngẩng đầu". Người Hải Phòng đặt tác phẩm của Lương Vĩnh trong trái tim và hát nó trong cả giấc mơ. Nhưng "tiếc" thay nhạc sỹ lại không nhắc họ một lời khi ra đảo cần một lần cúi đầu nhìn xuống từng thớ đá để khỏi lỡ chân và… rơi xuống vực.

Mở đường là đúng. Nhưng mở đường như thế nào thì người Hải Phòng cần phải nhìn nhận lại. Bây giờ mỗi lần ngắm nhìn đảo từ phía biển lại thấy con đường kia chẳng khác nào những nhát dao chém vào vóc dáng đất Mẹ, một vết sẹo nham nhở trên thân thể Các Bà. Không biết phải mất bao nhiêu năm nữa người ta mới đủ sức nhận ra một con đường không chỉ là nơi để cắm đầu, cắm cổ đi, chạy hay lướt thật nhanh? Bao lâu nữa nó sẽ không còn là điểm khởi động cho hàng loạt các hành vi lấn và phá biển?

Tôi nhắc Kathrin Moore rằng Các Bà còn có một tên gọi khác lãng mạn hơn: đảo Ngọc. Ở một nơi kỳ thú đến vậy thì mỗi tảng đá được cắt xẻ để làm taluy, mỗi viên sỏi lát đường hay từng khúc cong lượn ra gần biển đều phải được cân nhắc, lựa chọn và xếp đặt tới độ tinh tế. Từng cm đường nơi đây cần được chăm chút như cách làm bảo tàng địa chất ở Thạch Lâm, Côn Minh của người Trung Hoa. Tổ chức giao thông cần tạo thêm giá trị cảnh quan lâu bền như cách người Pháp làm Gard - cây cầu đá bắc qua sông Gardon cách đây 2100 năm. Làm cảnh quan cũng rất cần gắn bó với giá trị của lịch sử và văn hóa như cách tạc tượng 4 vị tổng thống oách nhất Mỹ trên núi Rushmore thuộc bang South Dakota… Mỗi cung đường phải là một tác phẩm, một tâm điểm để hút mắt nhìn. Lộ trình xuyên đảo phải có những điểm dừng nghỉ lãng mạn để có cơ hội cho mọi người được dọn mình và khởi đầu những cảm xúc tinh tế, hướng tới cái Đẹp thần thiên.


Kathrin Moore đồng ý rằng cần có cách ứng xử như vậy với các dự án Các Bà. Bà nhấn mạnh rằng: nơi đây chẳng thích hợp chút nào với những kẻ vội vàng hay vô tình. Giá trị của các dự án của Các Bà không nằm ở quy mô hay kích cỡ công trình. Cần cân nhắc rất kỹ lưỡng khi xác định vị trí phát triển dự án. Tiềm năng lớn nhất của các dự án Các Bà phải là cảnh quan. Giải pháp quy hoạch nên mô phỏng tự nhiên. Tinh thần của mọi bản thiết kế nên ẩn, khép và hướng tâm như địa hình, địa mạo vốn có. Bản thân cảnh quan nơi đây đã là một ngôi nhà, một tác phẩm kiến trúc hoàn hảo. Mỗi kiến trúc đều phải khuất lấp trong một tác phẩm kiến trúc xanh lớn hơn. Để giá trị đó phát triển bền vững, Các Bà phải nỗ lực thật nhiều để đem lại cho những người có nhu cầu thưởng ngoạn hay đầu tư vào không gian này một cảm giác: nơi đây chưa có nhiều tác động của con người vào tự nhiên.

Karthrin Moore hẹn sẽ trở lại dự án nhiều lần hơn, KTS cần nhiều thời gian để sống, cảm nhận và hiểu sâu sắc hơn về Các Bà. Hy vọng những công dân Cát Bà, các lãnh đạo Hải Phòng cùng một quý bà KTS Mỹ có thể tìm được một gợi ý nào cho bản thiết kế quy hoạch cho tương lai  từ một tên gọi, một địa danh. Còn bây giờ mỗi lần quay về Các Bà, tôi luôn ngồi lại một mình trên biển và viết lên cát câu hỏi: Các Bà - Cát Bà và quý Bà? Chỉ thấy những con sóng ào lên và dòng chữ nhỏ của tôi từ từ tan vào với biển.

Trong các dự án cụ thể, Kathrin Moore mong muốn mỗi người nông dân đang sống gần dự án cần được coi như một kiến trúc sư cảnh quan. Hãy để họ chăm sóc, sáng tạo trên mỗi vườn vải lưng đồi, từng vạt cải xoong bên suối, những luống su hào trên ruộng hay một đàn trâu… như là một tác phẩm nghệ thuật ấn tượng nhất.

Bài và ảnh: Xuân Bình
Theo tạp chí Kiến trúc Việt Nam số 12/2009