Đó có thể là công trình mang tính biểu tượng như cổng chào, biển báo, tượng đài, tháp, hoặc là công trình như tòa nhà hay là một cảnh quan đô thị gắn kết địa hình, cảnh quan tự nhiên với một biểu tượng, cũng không ít đô thị lại là tổ hợp công trình gồm các hình thức trên. Tùy chức năng mà có thể gọi tên là: cổng chào, khải hoàn môn, cửa khẩu, cửa ô, cửa ngõ...

Với Hà Nội - đô thị đã có quá trình phát triển hàng ngàn năm, nhân dịp kỷ niệm 1000 năm, lại vào thời điểm Hà Nội vừa được mở rộng, lại càng là thời cơ để cần có được dấu ấn này cho thế hệ mai sau.

Trong nhiều năm qua, Hà Nội đã nhiều  lần tổ chức trao đổi, hội thảo và cả thi tuyển về loại hình công trình này, song tất cả đều chưa trở thành hiện thực. Thật khó giải thích để tìm nguyên nhân khi thời gian còn lại không nhiều nhưng cũng dễ nhận thấy ở đây có vấn đề về nhận thức trong việc đề xuất ý tưởng của những người làm công tác quy hoạch - kiến trúc.

Thời kỳ phong kiến, kinh thành Thăng Long đã từng có tới 16 cửa ô, nhưng nay chỉ còn Ô Quan Chưởng. Thật may đang có dự án bảo tồn, tôn tạo cửa ô này để chào mừng đại lễ. Nhiều cửa ô không còn để lại dấu vết kiến trúc nào mà chỉ còn tên trên bản đồ hoặc trong cảm nhận ký ức về Hà Nội xưa. Tôn trọng di sản để tạo nên bản sắc cho đô thị là xu thế tất yếu, nhưng cũng rất cần dấu ấn của giai đoạn này để lại cho các thế hệ mai sau. Phải chăng đây là việc nên trao đổi trước hết về ý nghĩa, về vị trí để rồi tìm hình thức, không gian kiến trúc phù hợp khi thời gian, vật chất còn lại không nhiều.

Quá trình đô thị hóa mạnh mẽ của Hà Nội thời gian qua, về quản lý còn không ít việc phải bàn song cũng dễ nhận thấy đã để lại những dấu ấn về không gian, về tầng cao công trình và đôi nơi cả về hình thức kiến trúc. Để lại dấu ấn không gian gì về đô thị cho mai sau trước hết phải xem xét tới vị trí.

Lựa chọn vị trí trước hết phải xem xét đến quy hoạch chung cả đô thị đến mối quan hệ với các vùng, các đô thị xung quanh và ngược lại bố cục không gian, phân khu chức năng của quy hoạch chung cũng phần nào tùy thuộc vào vị trí các cửa ô này. Vị trí cửa ô phải là dấu ấn của thời điểm xây dựng, là điểm nhấn trong tầm nhìn, là không gian công cộng có quy mô diện tích đủ rộng để công chúng dễ cảm nhận. Do vậy, nên lựa chọn các địa điểm có tầm nhìn rộng, gần các tuyến đường giao thông lớn, các trục đường xuyên tâm ra vào thành phố. Các cửa ô còn phải ở nơi có giá trị văn hóa, tinh thần, nơi minh chứng cho một sự kiện lịch sử hay sự kiện văn hóa của cả quá trình phát triển của Thăng Long - Hà Nội. Các cửa ô phải mang giá trị tuyên truyền, giáo dục cho các thế hệ mai sau. Hình tượng không gian cửa ô còn phải có giá trị vật thể kiến trúc biểu hiện của trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật đương đại, nơi thể hiện sự kết hợp hài hòa của nhiều ngành nghệ thuật mà trong đó KTS phải được xem là chủ thể. Tùy vị trí công trình trong quy hoạch mà lựa chọn hình thức chủ thể là tổ hợp công trình hay tượng đài hay một ngôi nhà mang chức năng là điểm nhấn của không gian ở khu vực.

Ô Quan Trưởng - Một trong những cửa ô của Hà Nội

Với yêu cầu như vậy, với các kết quả nghiên cứu về quy hoạch chung Hà Nội đến nay, phải chăng có thể xem xét đến các địa điểm sau:

- Phía Đông là vị trí giao cắt giữa trục đường Láng - Hòa Lạc với vành đai 4 (xác định theo quy hoạch).

- Phía Tây là vị trí trên Quốc lộ 5, nơi giáp địa danh Hà Nội.

- Phía Nam là vị trí trên đường Pháp Vân - Cầu Giẽ. Ở đây địa điểm Nam công viên Yên Sở (đã chọn là cửa ô phía Nam), vẫn là địa điểm có nhiều giá trị.

- Phía Bắc là vị trí trên đường cao tốc Thăng Long - Nội Bài, nơi giao cắt với tuyến đường 18.

- Phía Tây Nam là vị trí trên đường Nguyễn Trãi, nơi giao cắt quốc lộ 6 với vành đai 4 theo xác định quy hoạch chung.

- Phía Đông Bắc là vị trí giao cắt đường vành đai 4 theo quy hoạch với tuyến Hà Nội - Lạng Sơn.

Mỗi vị trí như nêu trên đòi hỏi phải có nghiên cứu kỹ về tổ chức không gian, về loại hình công trình thích hợp. Đây là việc cần trao đổi, nên tổ chức thi tuyển và lấy ý kiến rộng rãi của công chúng. Việc thực hiện không vội vàng xây dựng ngay bằng vật liệu bền vững, kiên cố mà có thể làm tạm để kiểm nghiệm. Trên đây chỉ là ý kiến ban đầu mong được trao đổi.