Các địa phương khảo sát, tuy có những hoàn cảnh lịch sử – xã hội và điều kiện kinh tế khác nhau, song cũng có những cái rất chung, mà nổi cộm hơn cả là vấn đề chuyển đổi nền kiến trúc nông thôn truyền thống sang hiện đại cũng như vấn đề khắc phục tình trạng phát triển thiếu hướng dẫn và tự phát của nó.

Ở thôn Phú Lộc, xã Cẩm Vũ, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương, các đúc kết từ điều tra theo phương pháp thống kê học cho ta nhận thức xác thực, khá đầy đủ hiện trạng kiến trúc nông thôn và đời sống. Đó là:

- Về đời sống: 90% hộ vẫn sống hoàn toàn hoặc một phần bằng nghề nông, trong đó 35% hoàn toàn bằng nghề nông; 34% hộ đủ sống, 35% hộ không đủ sống; 76% cần thêm việc làm; thu nhập bình quân năm 5.700.000đ/người, diện tích ở trung bình 10 - 12m2 (theo phiếu trả lời của 100 hộ).

- Về nguyện vọng đối với nhà ở: 55% hộ muốn có nhà xây dọc đường; 59% hộ muốn có vườn và ao, 4% hộ ưa nhà ở truyền thống; 13% hộ muốn có nhà ở trong xóm.

- Về kiến trúc nhà ở: gần như 100% dân cư chọn nhà ở kiểu hiện đại, cho rằng hình thức nhà truyền thống không đẹp, bố trí mặt bằng sử dụng thiếu hợp lý, vật liệu làm nhà mau hỏng. Đa số chọn nhà kiểu mới 2 - 3 tầng, với quy trình sử dụng khép kín, kiểu thành phố, vững chãi, tiết kiệm đất, tiện lợi.

- Về môi trường: 75% kêu ca về tình trạng ô nhiễm ngày càng tăng.

- Về hiệu lực của các quy hoạch và các hướng dẫn: 6% biết là có quy hoạch xây dựng; 2% biết về sự tồn tại của quy hoạch giao thông và 3% biết về hệ thống cống thoát nước. Tất cả các xây dựng mới (bằng nguồn của dân) đều không có thiết kế.

Dù có mang tính điển hình cho làng nông nghiệp châu thổ sông Hồng và một phần cho các địa phương khác, nhưng những dữ liệu khai thác từ thôn Phú Lộc ở Hải Dương cũng chưa phản ánh đủ mọi vấn đề của kiến trúc nông thôn hôm nay.

Để cung cấp cái khung cho các cuộc nghiên cứu và khảo sát, chúng tôi xin đưa ra các vấn đề và các câu hỏi mà hiện trạng kiến trúc nông thôn đang đặt ra:

a. Ứng xử với di sản kiến trúc nông thôn

- Những đặc điểm và giá trị chủ yếu của di sản kiến trúc làng Việt.

- Những đặc điểm giá trị cần được ưu tiên kế thừa, phát huy và phát triển mang tính khả thi.

- Những biểu hiện tiêu cực và lạc hậu trong kiến trúc truyền thống làng Việt cần khắc phục và cải tiến.

- Những tiêu chí dùng để lựa chọn. Những đối tượng làng cổ và làng cũ để bảo tồn.

- Thái độ và sự gắn bó thực tế của dân làng đối với di sản kiến trúc truyền thống của làng.

- Quan niệm về bảo tồn - cải tạo - hiện đại hóa trong phát triển kiến trúc nông thôn hôm nay.

b. Về sự chuyển hóa cấu trúc không gian và hình thái kiến trúc làng trong tiến trình hiện đại hóa

- Làm thế nào để duy trì sự phát triển tiếp nối tự nhiên cấu trúc không gian và hình thái kiến trúc làng trên cơ sở hai yếu tố đào thải và cộng sinh trong phát triển.

- Vấn đề tạo lập sự cân bằng và sự chuyển hóa mềm giữa nhân tố cũ và nhân tố mới trong sự tiến hóa theo hướng mở rộng và đô thị hóa làng. Khả năng khắc phục sự phá vỡ không gian cảnh quan và hình thái kiến trúc làng, đặc biệt ở các làng nghề, khi cấu trúc dạng đô thị mới hoàn toàn đối ngược với cấu trúc cũ, tạo ra hậu họa cho môi trường sống ở nông thôn.

c. Một số vấn đề đang đặt ra gay gắt trong kiến trúc nông thôn hôm nay

- Giải quyết thế nào tình trạng gia tăng dân số và xé nhỏ gia đình từ phương diện sử dụng đất đai, quy hoạch và cư trú.

- Đánh giá các xu hướng dẫn tới sự tan vỡ không gian khuôn viên (đơn vị cư trú cơ sở), là đặc trưng nổi trội của cấu trúc tổ chức không gian làng truyền thống; xu hướng xây cất nhà dạng chia lô; xu hướng phố hóa đường làng.

- Hướng giải quyết tình trạng xây dựng xen cài các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ở trong khuôn viên nhà ở truyền thống.

- Tình trạng ô nhiễm sinh học và phi sinh học môi trường sống ở nông thôn, đặc biệt ở những nơi có sự chuyển đổi sản xuất sang những ngành nghề phi nông nghiệp.

- Vấn đề suy thoái chung diện mạo kiến trúc nông thôn, bên cạnh sự nâng cấp và hiện đại hóa từng phần.

d. Về kiến trúc nhà ở nông thôn

- Khả năng và những giải pháp khả thi về kéo dài thời gian sử dụng của mô hình nhà ở truyền thống: thay thế vật liệu, cải tạo, thích ứng và cải thiện chuẩn mực sống.

- Đánh giá tính hợp lý, tính triển vọng và hạn chế của những thể loại kiến trúc cư trú mới xuất hiện trong những năm qua.

- Mô hình kiến trúc phù hợp cho các nhóm dân cư nông thôn khác nhau, cho các vùng miền khác nhau.

- Làm rõ lý do nông dân ưu tiên loại nhà ở kiểu thành thị; sử dụng tràn lan các hình thức kiến trúc và trang trí ít tương ứng với tư duy hợp lý cổ truyền của họ, gây lãng phí tiền của.

- Tính hiệu quả và tính khả thi của sự can thiệp chuyên môn từ giới kiến trúc sư đối với thẩm mỹ kiến trúc của nông dân.

e. Về quy hoạch cải tạo và phát triển cấu trúc cư dân thôn làng

- Đánh giá tác dụng thực tế của công tác quy hoạch xây dựng nông thôn trong những thập kỷ qua.

- Tính đặc thù của quy hoạch xây dựng nông thôn so với quy hoạch xây dựng đô thị. Mối quan hệ giữa quy hoạch cải tạo và xây dựng mới.

- Mức độ can thiệp, hiệu quả quy hoạch trong điều kiện thực tiễn xây dựng nông thôn.

- Mô hình nào cho sự tiến hóa làng: làng kinh điển, làng - phố hay thị trấn nông nghiệp (agrotown).

f. Về quản lý xây dựng ở nông thôn

- Những kinh nghiệm nào có thể rút ra từ quản lý xây dựng ở thôn quê truyền thống.

- Sự khác biệt giữa quản lý xây dựng ở nông thôn và ở thành phố.

- Bằng cách nào có thể chi phối xây dựng ở nông thôn: Quy hoạch, quy chế hay hướng dẫn.

- Vai trò và tác dụng của sự điều tiết và hướng dẫn trong xây dựng nông thôn.

- Vấn đề chuyển tải kiến thức và hình mẫu quy hoạch - kiến trúc từ giới KTS tới nông dân.

- Nguyên nhân dẫn tới hiện tượng xây dựng tự phát ở nông thôn.

- Đánh giá sự hạn chế tác dụng của thiết kế điển hình, thiết kế mẫu, các văn bản pháp quy và chuyên môn đối với kiến trúc nông thôn.

- Bằng cách nào và phương thức nào để thúc đẩy sự chuyển tải tri thức kiến trúc từ giới chuyên môn, từ các cơ quan quản lý tới bà con nông dân.